THÁI DOÃN HIỂU

Đất người đã vác chuông ra

2012-01-22T16:23:00.000+07:00

ĐẤT NGƯỜI ĐÃ VÁC CHUÔNG RA.

THÁI DOÃN HIỂU

Thời trai trẻ, Phan Bội Châu rất say hát phường vải (1). Có lẽ đó là dịp tốt để cậu đồ nho tiêu khiển, rũ bỏ đầu óc khô khan của lối học từ chương, tắm gội trong dòng sông êm ả mát lành của dân ca xứ Nghệ.

(I)

Một đêm mưa to gió lớn, Phan vẫn cùng ba ông đồ hay chữ được mệnh danh là “Nam đàn tứ hổ” rủ nhau qua Chín

Nam

hát. Sông Lam trở nên mênh mông mù mịt, người chèo đò biệt đâu mất. Đợi mãi không được, họ liền cởi phăng áo quần nhét vào hũ, nút lại làm phao bơi qua sông Lam chỗ bến đò Vạn Rú.

Đến nơi, vẫn khô ráo, tươi tỉnh, tứ hỗ liền nhập phường. Chị em phường bạn mừng rỡ ra chào, hát hỏi :

Bốn chàng quê ở nơi đâu

Xin tường danh tính để sau khuyên mời ?

Tứ hổ đáp ngay:

Nam

Đàn tứ hổ là đây

San, Lương, Đôn, Quý - một bầy bốn anh (2)

Phường vải đố:

Dồn rằng là bậc văn nhân

Ba năm sinh một tháng nhuần là sao ?

Ba hổ chịu đơ, đứng như trời trồng. Phan San cũng bí rì, liền chống chọi liều:

Thiên thời độ số cũng vưa (vừa)

Vì chưng đó thiếu đây thừa nẩy ra !

Bên gái đã đỏ mặt nhưng vẫn truy:

Sách rằng Nghiêu hữu cửu nam

Biết Đan Chu là một, hỏi tám chàng tên chi !

Phan vò đầu bứt tai mãi không biết trả lời sao. Trong Bắc sử, chỉ chép vua Nghiêu có chín người con trai, người trai đầu là Đan Chu chứ tám người kia có ghi tên đâu. Quẫn qúa, Phan đành đánh trống lảng, láu lỉnh vặn lại:

Các em là phận nữ nhi

Một Đan Chu là đủ hỏi mần chi những tám người ?

Gỡ nguy, chuyển bại thành thắng, còn quay lại tấn công người ta làm cho cô nào cô nấy thẹn chín người. Các cô đâm ra túng túng, khen lao:

Rằng hay lại thực rằng giòn

Sơn tàu lót thủy khuyên tròn mười khuyên.

(II)

Phan vừa thường trực tiếp hát vừa bí mật làm “thầy dùi” để “gà” cho các phường vải. Phường nào có mặt Phan là nổi đình đám. Cuộc hát nào bí là Phan gỡ ra ngay.

Một anh bạn nhà nho, đêm trước đi hát về, vừa ôm vò quần áo hì hụp bơi cập vào bến sông trước nhà thì ông thân đã vác gậy đứng chực đó từ bao giờ “phang” ngay. Trong lúc túng thế, trong tay duy nhất chỉ có cái vò, nhà nho ta đành đưa ra đỡ… đòn. “Choang” - chiếc vò đất vỡ tan. Thế mà, tối hôm sau, nhà nho “có hiếu” ấy vẫn không thể vắng mặt ở phường hát !. Câu chuyên hồi hôm bể ra khắp vùng. Một cô gái trẻ, chắc là ý trung nhân của chàng, vừa vào cuộc đã “bẻ” ngay:

Không thương anh vì ruộng vì bò

Chỉ thương anh có một nết vác vò “xán” (ném) cha !

Phường con gái cười rộ lên phụ họa. Ông nhà nho đã bí lại càng thêm rối trí. Phan tiên sinh liền ra tay cứu bồ:

Tối hôm qua hốt hoảng lôi đình

Tâm thần bất định có xán của ông thân sinh một vò.

Cũng có đêm, một văn nhân bước vào cuộc chơi với những lời hát khiếm nhã. Các o (cô) trong huyện vẫn “kiềng” thầy Cử Cường là một nhà khoa bảng thô bạo, tục tằn trong câu hát lẫn cử chỉ. Các thiếu nữ đang lúng túng. Phan viện trợ phái yếu với chữ nghĩa thánh hiền:

Đọc thơ, hành lộ tam chương (3)

Gái ngoan há để bạo cường xâm lăng.

Nghe hát. Cử Cường tiu nghỉu như gà phải cáo !

Lại một ông khác – ông Cửu Thiện ở làng Hữu Bằng, Hương Sơn, luôn luôn hợm mình là nhà thông thái. Nghe danh đầu xứ

Nam

Đàn, ông ta tìm đến thử tài thực hư ra sao.

Cử Thiện bất ngờ tới, từ dáng dấp đến giọng hát đều xa lạ với phường vải. Phái nữ công kích ngay:

Tối tăm biết trúc là mai

Biết đào là liễu, biết ai mà chào !

Cửu Thiệu đã chuẩn bị sẵn để đối phó với tình huống này. Ông ta cất giọng đùng đục vừa xưng danh vừa đố:

Đào nguyên một giải thanh danh

Tiền triều đã định, liên thành còn in ?

Phường vải

Nam

Đàn ngơ ngác: hát chi lạ vậy ? Từ các thầy cử ông tú đến những cô sành sõi nhất trong nghề bẻ chuyện cũng đành chịu tịt, đổ dồn cả vào mắt Tú San. Im lặng nặng nề kéo dài. Thế rồi cậu Tú mỉm cười, thầm thì bên tai một người đẹp tốt giọng. Câu hát âm vang cất lên:

Hương Sơn là chốn quê nhà

Phải tên danh Bích có là… đúng không ?

Cửu Thiện ở bên kia đang gật gù mồi thuốc, nhấm nháp chiến công của mình trước thế “bí” của phường vải Nam Đàn bỗng như điện giật, quăng cả điếu cày đang cầm trên tay xuống đất reo lên như ma ám “Bái phục ! Bái phục !”.

Thì ra, Cửu Thiện dụng ý uyên bác dùng điển tích và sách địa phương chí ở Hương Sơn: Đào Nguyên là tên gọi khác của Ngàn Phố. Tiền triều là tên gọi khác của của làng Tuần Lễ. Người ngoài xứ khó mà hiểu được nếu không lịch lãm và đọc các sách địa chí. Lại còn chữ “liên thành” mượn trong sách “Liên thành vi bích” (ngọc bích là ngọc Liên Thành). Phan đã vạch đúng thành ngữ, dùng “tên danh Bích” là xách mé gọi đúng tên cúng cơm của Cửu Thiện.

Chỉ một câu hỏi thôi, Cửu Thiện đã công nhận Tú San - niềm tự hào của phường vải quê hương – là người hay chữ nhất nước, đế ra mắt và xin làm quen.

(III)

Trên đường đi thi từ tỉnh về, đi qua làng Nam Liên, San gặp một cô gái phường vải làm cỏ lúa đang ngồi nghỉ xả hơi đầu bờ ruộng, miệng nhóp nhép ăn bắp rang bữa thì. Người thiếu nữ thấy “người quen” đon đả đưa mời:

Em đưa anh một nạm (nắm) ngô rang

Anh gieo vô mô mọc được, em theo chàng về không ?

Ngô đã rang thì làm sao mọc được ! Hiểm quá ! Đang rầu ruột vì cuộc thất trận ở trường thi, lẽ nào Phan lại để cô bé con này hãm vào thế bí nhục nhã ! Sau một thoáng suy nghĩ, Phan đành xuý xóa “dặm” lại:

Chỗ mô mưa ba năm không ướt

Nắng sáu tháng không khô

Anh đem gieo vô chỗ nớ

Thì nạm ló (lúa) ngô em mọc liền !

Dễ thường, nữ sĩ họ Hồ sống lại nghe đến đây chắc cũng phải phì cười, chịu thua !?

(IV)

Một lần, thấy Phan vừa đặt chân đến, phường vải Nam Diên xôn xao hẳn lên. Cái anh chàng này chữ nghĩa bề bề, đi đến đâu là gieo bão tố đến đó, chị em mình không thể xem thường hát quấy quá được đâu. Họ bàn nhau chọn chữ, chuốt lời sao cho “độc” và sắc để xứng với tài danh anh Giải San.

Vào cuộc, một giọng nữ cao ở bên tê đã oanh vàng thỏ thẻ:

Độc đạo Nam hành chí Bắc thành

Thiên trung bán nguyệt điểm tam tinh

Tam nhân đồng tọa ngưu vô giác

Nhất điểm tam hoành dữ khẩu thanh ?

Chàng mà giải được, thiếp em đây xin theo hầu ?

Phường vải dứt lời. Chà ! Hôm nay lại bày trò đố chữ nữa kia ! Phan hào hứng hẳn lên “Khoản này là đụng tới cái kho của nha rồi”. Phan lẩm nhẩm:

Độc đạo Nam hành chí Bắc thành, đường độc đạo chạy từ

Nam

ra Bắc không phải chữ nhất thì chẳng có chữ gì nữa.

Thiên trung bán nguyệt điểm tam tinh, nửa vầng trăng khuyết ba sao giữa trời rõ là chữ tâm.

Tam nhân đồng tọa ngưu vô giác, ba người cùng ngồi, con trâu không có sừng dàn xếp lại là chữ phụng.

Nhất điểm tam hoành dữ khẩu thanh, một chấm ba ngang cùng mở miệng nói thành tiếng rõ ràng là chữ thỉnh ?

Trò đố chữ đã được Phan chóng vánh giải mã : “Nhất tâm phụng thỉnh” có nghĩa là một lòng kính mời. Té ra, người ta thích mình, mời mình ! Cái lối chào của phường vải này mới đài các làm sao ! Phan vui vẻ cất tiếng trả lời:

“Nhất tâm phụng thỉnh”ơn nàng

Một lời ghi tạc đá vàng thủy chung.

Phường vải Nam Diên xáo động, trầm trồ. Vẫn cái giọng oanh vàng bên kia rang rảng:

Ý hay từ lại dịu dàng

Tài này đáng giá ngàn vàng chẳng sai !

Hát một chặp, Phan thấy các o phường này nhan sắc mặn mà nhưng lả lơi, giọng hát ngọt ngào tình tứ, nhưng lời nhàm thô, ý vụng , Phan kiếu quay lui.

Phường vải rất đỗi ngạc nhiên, thắc mắc. Sao những chàng trai trẻ khác cứ đêm đêm rập rình tới lui mà anh Đầu Xứ lại bỏ về là can cớ chi, liền kháy:

Tần cung mỹ nữ tam thiên

Bái Công năng bất thùy yên dã hồ?

Lại điển tích ! Phan thoáng nhớ lại một đoạn Bắc sử : Khi diệt được nhà Tần, Bái Công đi vào đất Tần thấy 3.000 mỹ nữ non tơ thì say tít. Ông ta chết mê chết mệt ở lại, quên phứa mất đường về Hán.

Bọn phường vài này thâm thật – Phan dừng chân nghĩ - họ mượn tích Tàu rồi chế ra lục bát : “Nơi cung cấm Tần vương có những ba ngàn gái đẹp hơ hớ làm sao Bái Công lại không thèm nhỏ dãi ra?” để ngụ ý xỏ mình thấy các nường phường vải Ức Lệ đẹp thế kia gì mà không động dong, chắc cũng thèm lắm (thấy gái đẹp ai lại không ham), nhưng còn giả đó làm bộ làm tịch ra về, đồ đạo đức giả!

Đã đành Bái Công háo sắc, đắm đuối trong sóng khuynh thành nơi cung Tần mà quên mất đại sự, nhưng đã có trung thần Phàn Khoái cùng Trương Lương sang tận nước Tần can gián. Trương Lương cực chẳng đã phải gay gắt với Bái Công: “ Thưa chúa công, tất cả những thứ phù phiếm xa hoa cùng sắc dục nơi đây đã chôn vùi cơ nghiệp nhà Tần, giờ sao chúa công lại ham vui nhặt hoa dưới đất, bẻ hoa cuối mùa những đồ thải này làm gì nữa”. Bấy giờ Bái Công mới tỉnh ngộ !

Lấy độc trị độc, Phan mượn ngay đoạn cuối tích này, đứng tận bên ngoài cổng phường vải này hát chõ vào:

Tần cung phàm thử lệ xa

Sở dĩ vong dã công hà dụng yên.

Những thứ xa hoa, sắc dục ấy chỉ tổ táng hại thanh danh, đây nhất quyết không màng, không thèm tới. Thế là các nường phường vải Ước Lệ đã rõ Phan là kẻ trượng phu, phục lắm, nhưng chẳng nhẽ thua cuộc, đành vớt vát:

Muốn cho nước giếng sau chùa

Không yêu ta cũng bỏ bùa cho yêu ?

Vô duyên đối diện bất tương phùng thì yêu làm sao được, Phan cự tuyệt thẳng thừng:

Khi nào rau diếp làm đình

Gỗ lim thái ghém thì mình lấy ta !

Thế là chuyện tình đã đi đến chỗ cạn tàu ráo máng. Phường vải buồn lắm, nhưng quyết không nao lòng, họ hạ thấp xuống hơn nữa, nỉ non:

Trách người quân tử cơ cầu

Gặp nhau chi để mối sầu tơ vương ?

Ưa dưa thơm không ưa dưa thối. Tơ duyên không đậu chớ trách mình không biết đường xe, Phan bồi thêm:

Khi nào Đông Hải có cầu

Anh qua anh gỡ mối sầu cho em !

Chàng trẻ đa sầu, đa cảm, đa… nghịch ngợm Phan San cũng có lúc “sắt thép” nhẫn tâm với phái đẹp thế kia ư ?

(V)

Trong số những nho sĩ đi hát phường vải, Phan được phái đẹp thiện cảm hơn cả bởi tài năng mẫn tiệp, cốt cách quân tử, cử chỉ hào hoa phong nhã và cả danh tiếng “Đầu Xứ” lúc 16 tuổi của chàng.

Hễ bẵng Phan đi một thời gian là phường vải để thương để nhớ. Họ ngóng trông, hỏi han thắc mắc:

Thuyền tình ghé bến Cô Tô

Sao mà vắng tiếng chuông chùa Hàn San ?

Lát sau Phan đến, bạn bè thuật lại, Phan liền cất giọng nam trầm báo hiệu sự có mặt của mình:

Đất người đã vác chuông ra

Chờ cho rõ mặt thì ta nện chày !

Thế là phương vải náo động lên ngay !

Trong rất nhiều cuộc hát, các thôn nữ quê hương yêu thầm nhớ trộm đã mạnh bạo gửi gắm tình yêu nồng nàn không giấu nổi của mình cho Phan. Ở Nam Kim, cô Ban đã hát:

Sáp (gặp) nhau một gánh nặng nề

Giang sơn bịn rịn tình quê nghẹn ngào.

Sao nói đến tình yêu, trái tim cô rơm rớm ? Linh tính hình như báo cho cô hay chàng trai mải nghĩ tới tình đất nước trong cơn loạn ly hơn tình quê ? Đúng rồi, chàng Phan đã hát tiếp:

Đêm xuân gặp gỡ giữa đường

Gang sơn một đội (gánh) cương thường hai vai.

Chàng trai này quả có chí lớn ! Tình yêu không thể níu cánh chim bằng. Càng thêm yêu, thêm trọng, cô Ban nguyện:

Chung vui chung cả đò đầy

Cho em chung mẹ chung thầy với anh ?

Phan rất cảm động trước tấm tình si thiệt thà của nàng, nhưng chàng đã hướng cho người bạn gái thân thiết ấy nghĩ tới những gì lớn lao, cao rộng hơn ngoài hạnh phúc gia đình:

Chung binh, chung tướng, chung vương

Cùng anh chung cả tứ phương sơn hà ?

(VI)

Hát phường vải đâu chỉ là toàn chuyện tình yêu, chuyện nô đùa, chọc ghẹo. Trong buổi nước mất nhà tan, những cô gái xinh đẹp xứ Nghệ quê ta không bao giờ quên nghĩa vụ thiêng liêng của người công dân là lo lắng đến vận mệnh của đất nước.

Trong một buổi hát ở làng Hoàng Trù, cô Dũng Thơn (4) hát:

Nhất vui thơ túi rượu bầu

Biết ai khanh tướng, công hầu là ai ?

Câu hỏi bình thường nhưng chẳng bình thường chút nào ! Thâm ý của người hỏi rõ ràng không phải là mong chàng trai gặp hội công danh để võng anh đi trước võng nàng theo sau mà chí hướng cứu dân cứu nước. Phan nhạy cảm đáp lại:

Mặc ai khanh tướng công hầu

Dưới thành luống những muốn câu cá kình.

Cô gái cảm phục, hát tặng:

Rõ ràng cốt cách trượng phu

Nước non luống dậy cơ đồ có phen ?

Một cô khác ở phường Nam Phong đã hỏi Phan:

Mấy lâu anh mắc (bận việc) chi nhà

Núi Hoành Sơn lở, hỏi anh đà biết chưa ?

Chàng nho sĩ đã thân mật trả lời:

Tai nghe miệng em nói, dạ anh cũng trù trừ

Ô hô ! Núi Hoàng Sơn lở răng dừ (bao giờ) rứa em ?

Ấy là lúc kinh thành Huế thất thủ (1885) và phong trào Cần Vương đang dấy lên sôi nổi khắp nơi.

Rồi, có một độ vắng mặt Phan. Nghe đâu, ông Đầu Xứ tổ chức một đội nghĩa tử Cần Vương, thảo hịch đánh Tây, các phường bạn mừng lắm. Hôm gặp lại trong một phường hát, chị em ân cần chào thăm:

Ầm ầm nghe tiếng ong San

Bầy (tụi, bọn) em cất cánh lên rừng tìm hoa ?

Giải San cảm kích niềm nở mời chị em – con cháu bà Trưng bà Triệu tham gia vào công việc đánh giặc cứu nước:

Chị em cất gánh sơn hà

Làm cho rõ mặt đàn bà nước Nam.

Thế rồi, Phan nhất quyết ra đi ! Đất nước đen tối gay go, liệu Phan có xoay trời đổi đất được hay không ? Phường vải Nam Kim vừa lo lắng vừa hy vọng lưu luyến tiễn chàng:

Nên chăng trống dục, chiêng hồi

Thuyền tình ta sẽ xa vời rộng thênh.

Và, khi Phan đi xa về ghé làng, các o xúm lại hỏi thăm:

Mừng chàng nay đã phản hồi

Mấy lâu góc biển chân trời ra sao ?

Thì Phan hát trả lời, âu yếm và hăm hở:

Mừng ta nay được trùng phùng

Cánh hồng tiện gió vẫy vùng biển khơi.

--------------------------------

(1) Hát phường vải: hình thức hát dân ca ở Nghệ Tĩnh. Họ chia ra hai phường nam nữ vừa quay xa kéo sợi vừa hát.

(2) Bầy bốn anh: Phan Văn San ở Đan Nhiệm có tài mẫn tiệp; Nguyễn Bá Đôn ở Xuân Hội có tài thâm thúy; Trần Duy Lương ở Kim Liên có trí nhớ tuyệt vời; Vương Thúc Quý (thầy học Bác Hồ) cũng ở Kim Liên có tài sắc sảo thông minh.

(3) Ba chương trong Kinh Thi (Thiệu

Nam

). Trong ba khúc này, người phụ nữ tỏ rõ ý chí quyết giữa vững trinh tiết, chống lại sự tấn công của kẻ cường bạo, không để nó làm bẩn thanh danh của mình.

(4) Tức bà Hoàng Thị An, dì ruột bác Hồ.

2012-01-22T16:11:00.000+07:00

CUNG CHÚC NHÂM THÌN NGUYÊN ĐÁN

Trước thềm năm xin gửi tới quý bạn đọc xa gần

lời chúc phúc tốt lành nhất:

VUI, KHỎE, HẠNH PHÚC !

Sài Gòn, 29 tháng Chạp năm Mão

Thái Doãn Hiểu – Hoàng Liên

Đêm giao thừa nhớ mẹ

2012-01-22T15:44:00.000+07:00

ĐÊM GIAO THỪA NHỚ MẸ
Tuỳ bút TRẦN MẠNH HẢO

Trần Mạnh Hảo, Hà Nội tết 1976

Thật hạnh phúc cho những ai ngoài tuổi tri thiên mệnh vẫn còn có mẹ,
để ngày tết còn niềm nương tựa và an ủi lớn nhất trong đời. Mẹ ngồi
đó, tóc bạc như hoa mơ hoa mận, bên nồi bánh chưng quây quần con cháu.
Trong mắt mẹ, tôi dù bao nhiêu tuổi vẫn cứ là trẻ thơ, vẫn còn nằm
trong tã lót của tình mẹ thuở lọt lòng. Và đêm giao thừa, trước ngọn
lửa, mẹ đồng nghĩa với tuổi thơ tôi. Ôi những ngày thơ bé, những tết
nghèo thơm nức ổ rơm, chiều ba mươi tết tôi như con chó con ngồi bên
mẹ, cùng mấy đứa em xem mẹ làm bếp, ngồi chờ ăn tóp mỡ. Ngoài trời,
mưa bụi bay như sương, thi thoảng gió xuân mang hơi lạnh mùa đông còn
sót lại sột soạt ngoài đầu hè, tiếng lá chuối khô cọ vào nhau nghe như
tiếng đồng tiếng sắt. Tôi mê những ngày tết có rét, có mưa bụi bay, có
hoa cải vàng ngoài vườn và bướm trắng dẫn đường con trẻ chạy.

Có khi sáng ba mươi tết mẹ còn ra đồng cấy nốt đám ruộng xa để cho cây
lúa cũng được ăn tết như người. Tôi dẫn ba đứa em, cuốn áo bông vào
rụt rịt như những khúc giò vừa bó, thập thò như cua cáy ngoài ngõ chờ
mẹ về chuẩn bị tết nhất. Tôi chạy ra sông, sông trốn vào sương mà lưng
lửng nước. Tôi chạy ra đồng, gió bấc tưởng tôi là lá khô, cứ thổi như
thằng bé chín tuổi không còn trọng lượng. Tôi sợ, chạy về nhà, úp mặt
vào ổ rơm mà gọi mẹ. Tiếng lợn bị chọc tiết hú như còi đâu đó trong
làng làm mấy anh em càng sốt ruột. Mẹ vẫn còn khuất sau màn mưa phùn
gió rét ngoài đồng, cấy vội đám lúa kịp mùa xuân. Thế rồi trưa ba mươi
tết mẹ từ ngoài đồng về, vừa đi vừa chạy như gió bấc, môi tím ngắt,
rét run cầm cập, chưa kịp rửa đôi chân lấm bùn đã chạy vội sang hàng
xóm chia phần thịt lợn. Tôi chạy ra vườn lôi thanh củi ướt vào cho mẹ
nhóm bếp. Bếp lửa là tâm điểm của ngày tết. Khói cuốn lấy mấy mẹ con
như dây buộc. Lửa ấm làm mặt mẹ hồng hào rạng rỡ. Bếp lửa và niềm vui
con cái trả lại tuổi trẻ cho mẹ.

Ngoài vườn, trước bờ ao, hoa đào đang tự sưởi ấm mình bằng những chấm
hoa vừa hé đỏ như than hồng. Bướm ong rét quá tìm đến đốm lửa hoa mà
sưởi. Tôi ngồi bên mẹ canh nồi bánh chưng mà vơ vẩn thương gió bấc
không có mẹ nên phải tha phương cầu thực đầu đường xó chợ. Tự nhiên
ngủ gật, tôi mơ thấy mẹ bị gió bấc cuốn mất, hoảng hốt tỉnh dậy, dùng
hai tay trẻ con ôm chặt lấy mẹ như hai sợi lạt buộc ghì bó lúa. Mẹ vẫn
ngồi đó, lửa ấm làm má người đỏ hồng thì con gái, tóc buông phủ bờ vai
như một miếng bóng đêm vừa đặc lại đen nhánh. Tôi rúc đầu vào nách mẹ
như chú gà con, làm mẹ bị nhột bật cười. Các em tôi lăn ra ổ rơm bên
cạnh ngủ như lợn con. Thỉnh thoảng, gió rét đập cửa như có ý xin vào
sưởi ấm.

Mẹ tôi mười bảy tuổi đã phải về làm dâu với muôn vàn cơ cực. Mẹ bị bà
nội bắt nạt, sai khiến còn hơn con ở. Mỗi lần cực quá, mẹ chạy ra
vườn, núp vào khóm chuối khóc thút thít, tự lấy nước mắt mình an ủi
mình. Mẹ bảo vì khi có mang tôi, mẹ hay khóc, sợ con sau buồn nên lúc
tủi thân, lúc đau khổ cứ phải tự mình đóng kịch, đóng vai người suốt
ngày chỉ biết tươi như hoa, giả lả cười, giả lả nói, giả lả vui. Riết
rồi lộng giả thành chân, mẹ cứ tưởng đời mình chưa hề buồn khổ, chưa
hề bị hành hạ. Đến nỗi khi bụng mẹ chửa kềnh càng, còn bị mẹ chồng nọc
ra sân dùng roi đánh, đau quắn mông nhưng vẫn phải lễ phép xin lỗi và
cám ơn mẹ chồng vì mình được ăn roi. Rằng con xin ăn thêm năm đến mười
roi nữa mới xứng tội ạ…Đời con gái mẹ qua đi với những trận đòn, với
những lần chửa đẻ chẳng hề biết thế nào là hạnh phúc. May mà có đám
cào cào châu chấu là chúng mày an ủi mẹ, thương mẹ.

Có những khuya cả nhà ngủ cả, mẹ bảo nhỏ vào tai tôi như thế. Có lúc,
mẹ tủi thân, lặng đi, đoạn ôm lấy bốn đứa con còn bé dại hỏi : chúng
mày có thương mẹ không ? Lũ lợn con chúng tôi cùng hét to : thương !
Mẹ sung sướng hôn chúng tôi rồi cười ứa nước mắt. Cả lũ tí teo thấy mẹ
khóc, sợ quá cùng khóc theo.

Tôi thấy mẹ khác nào mưa gió, suốt ngày cong như con tôm trên đồng cầy
cấy, mò cá, vạt tép, bắt cua, mót lúa…Tối về lại xay thóc, giã gạo, có
khi không dầu đèn, mẹ vừa đốt thanh củi nhặt thóc trong rá gạo vừa ru
đứa em năm tháng tuổi ngủ. Tiếng mẹ ru buồn cả đêm mưa, buồn lây cả
tiếng tàu chuối khuya ngoài vườn. Những đêm quê hương xưa nỗi buồn
không ngủ. Nỗi buồn đi ngoài đường như ma. Nỗi buồn len lén như sương
ngoài ngõ. Nỗi buồn trong trời đất sâu xa như lặn vào hết tâm hồn tôi
qua lời ru của mẹ, qua tiếng thở dài của đêm tối ngoài vườn chuối mẹ
thường ra núp thở than.

Tôi lớn lên, đi học. Một gánh mồng tơi bầm tím vai mẹ ra chợ chưa đổi
được thếp giấy. Tôi đòi cây bút máy. Mẹ phải đi mò cá hàng chục đêm
tôi mới có cây bút máy Hồng Hà. Rồi tôi đi lính. Nửa đêm về sáng tiễn
tôi ra bến xe lên đường đi vào cõi…tử, mẹ cố không khóc. Nhưng ra đầu
ngõ, mẹ không bước được nữa. Mẹ ngã gục vào gốc cây bàng. Tôi ngoái
nhìn thấy mẹ ôm chặt gốc bàng như thể muốn tôi thành một gốc cây đầu
ngõ vậy. Tôi ù té chạy, sợ quay lại sẽ không thể đi khỏi cái xã quê
hương mình, nơi cán bộ xã đầy đọa tôi vì lý lịch, không cho đi đại
học, bắt ở nhà làm tổ trưởng gánh phân bắc ( phân người), phải đút lót
mười con gà mới được gọi nhập ngũ… Tôi đi mà lòng luôn ở bên Mẹ. Tôi
không dám đôn mẹ mình lên thành quê hương, thành đất nước. Mẹ chỉ là
mẹ tôi thôi, như khoai lúa người cho tôi ăn, như nguồn sữa vật chất và
tinh thần người nuôi tôi mãi mãi…

Đấy là chuyện của mấy mươi mươi năm xưa. Giờ đây, tôi ngồi thắp nén
hương trước ảnh mẹ. Khói nhang như tóc mẹ từ thế giới hư vô còn rụng
về đôi ba sợi cho tôi tưởng vọng. Mẹ trên tấm ảnh chừng vẫn rét, vẫn
cứ đội khăn len và mặc áo len. Trong Sài Gòn này tết đổ mồ hôi. Mẹ
ngồi trên bàn thờ vẫn rét, vẫn cứ là không gian của bờ bãi sông Hồng
ngày tết. Con đâu kiếm được mưa phùn quấn quít, bọc lấy ngọn gió xuân
như quê ta mà dâng mẹ lúc này. Mẹ tuy già nhưng tươi tắn nhìn tôi như
sắp mỉm cười, như muốn nói với tôi rằng mẹ vẫn hiện hữu trên đời bằng
chính thân xác và tâm hồn tôi, vẫn sống trong hoài niệm, trong ký ức
con cái, xóm giềng.

Rằng mấy đứa con chính là di tượng của mẹ còn sống động, còn bay nhảy
trên mặt đất. Tôi không hề ngủ gật và nằm mơ như thuở xưa. Nhưng gió
bấc đã đến và thổi bay mẹ tôi đi về cõi khác mất rồi. Người Việt mình
có câu :” Sinh dữ, tử lành”. Ngày tết, trước giao thừa, là dịp chúng
ta tưởng nhớ đến cha mẹ, ông bà đã khuất. Mẹ đã hóa thành nấm cỏ xanh
ngoài đồng vắng sau làng. Cỏ ấy ngày xưa mẹ từng dạy tôi cầm liềm cắt
về nuôi trâu ăn lấy sức kéo cày. Nay mẹ lại biến thành nấm đất nuôi cỏ
xanh. Chỉ có đội kèn dế là ở mãi bên mẹ để cử hết bản nhạc này đến bản
nhạc khác, những bài ca Requiem, kinh cầu hồn của tạo vật.

Bây giờ mẹ thở bằng nhịp triều lên xuống của con sông chảy qua làng,
toả kênh mương mà nối với nơi mẹ nằm. Cua cáy lại đến nhờ nấm đất mẹ
mà trú ngụ. Ngày xưa còn trẻ, suốt ngày mẹ ở ngoài đồng, ngoài bãi,
ngoài sông tìm cái sống dưới bùn đất nuôi chúng tôi. Giờ nằm xuống, mẹ
lại ở ngoài đồng cả đêm ngày, ở mãi mãi, chung nhà với cua cáy, cá
tôm. Tôi từng làm đóm mạ chạy ra đồng, xách giỏ cua đỡ mẹ. Con cua cắp
để lại càng trên tay, lên bờ, lặng người, rứt càng cua ra khỏi tay rồi
mẹ mới ngồi đau. Đôi bàn tay búp măng của mẹ lúc nào cũng đầy vết cua
cắp, vết ngạnh cá trê đâm, vết gai từ các chà cá cào xước. Những móng
tay, móng chân mẹ nào có được sơn son đỏ như phụ nữ đô thị bây giờ.
Tôi thương nhớ màu phù sa quánh phèn sơn trên móng chân, móng tay mẹ
từ thuở còn thiếu nữ cho đến lúc về với đất. Mẹ tôi đã hóa phù sa, hóa
mưa phùn, hóa bếp lửa, hóa ngồng cải vàng hoa lấm tấm bướm, hóa gió
xuân ưng ửng cành đào, hóa thăm thẳm mù tăm…

Dù tôi có đưa tay ra ngoài nghìn dặm cũng không với tới mẹ nữa. Tóc
bạc rồi tôi vẫn là đứa trẻ mồ côi. Mồ côi cả gió bấc, mưa phùn, cả nén
hương trên bàn thờ viếng mẹ dù xúm xít đứng chung cả cụm vẫn cứ mồ
côi. Và tôi lại trở thành con trẻ, đang đi một mình giữa làng, chợt
thình lình gọi mẹ. Và tôi, lại trở thành anh lính trẻ xa nhà lần đầu,
mười tám tuổi rồi mà nửa đêm còn nhớ mẹ ứa nước mắt. Và tôi, lại trở
về nằm trên võng dưới hầm mùa mưa Bà Rá đêm tránh bom B.52, sốt rét ác
tính quật tưởng chết, vừa thở hắt ra vừa gọi mẹ để giã từ…Và tôi, sẽ
mãi là cậu bé con lấm lem đất cát ngồi đầu ngõ đợi mẹ đi chợ về để
được chia quà. Mẹ đi chuyến chợ vô biên này, tôi ngồi chờ hết năm này
qua năm khác, mà mẹ ơi sao mẹ chẳng về ăn tết ?

Giao thừa đến rồi đó mẹ. Ở phía bên kia của cuộc sống, mẹ không cần ai
mừng tuổi đâu. Mẹ từng bảo chúng con rằng, trước khi các con chào đời,
các con ở đâu vậy, chả đứa nào có tuổi, chả đứa nào biết mình sẽ là
thằng Hảo, con Hinh…Vâng, sau này, chắc chắn tôi lại về nơi ấy, nơi
trước khi sinh ra, tôi đã chết hàng tỉ tỉ năm rồi vậy. Mẹ đã đưa tôi
từ cái chấm mờ trong hỗn độn sự chết mà xuất hiện thành hình hài của
nỗi sống. Giờ mẹ lại về nơi từng vớt tôi lên từ bể hư vô. Nơi con
người bước vào cuộc đời, vất vả cực nhọc kiếm sống, hạnh phúc, khổ đau
rồi lại trở về, như những đứa con về với mẹ vĩnh hằng.

Cõi ấy không có nồi bánh chưng chụm bằng gộc tre già đượm lửa. Cõi ấy
không có những đứa trẻ xúng xính trong bộ quần áo mới, bám vạt áo mẹ
đi chúc tết bà con hòng kiếm tiền mừng tuổi. Sợ cõi ấy chỉ có Niết
Bàn, chỉ có Thiên Đường vui hơn tết, không kiếm đâu cho mẹ một chút
khổ đau, một chút buồn tủi mà nhớ đến chúng con, nhớ đến kiếp người,
nhớ đến thời con gái mẹ phải ngậm bồ hòn làm ngọt, ăn toàn nỗi đau mà
sinh nở hạnh phúc cho kẻ khác.

Nhưng mẹ ơi, cái thế giới vui buồn sướng khổ này, dù mẹ con mình mỗi
người chỉ đến một lần thôi, song mưa phùn gió bấc, hoa xuân bướm vàng,
bánh chưng, mắt lá răm, dưa hành và câu đối đỏ tình nghĩa lắm, quý hóa
chúng ta lắm, cứ muốn níu chúng ta ở chơi hết tết này đến tết khác,
đừng bỏ giao thừa lại cho ai đó ngồi thắp hương tưởng niệm mà tội thay
cho người còn sống. Mẹ từng dạy con phải nén và giấu nỗi buồn riêng
vào tâm hồn, để khoe niềm vui ra cho mọi người cùng hưởng như hoa đào
ngày tết. Thế mà con lại giãi bày nỗi buồn thiếu mẹ trên mặt blogs
xuân phút đón giao thừa. Âu cũng là một cách giúp cho những ai còn có
Mẹ trên đời biết rằng, Mẹ chính là mùa xuân, là ngày tết của tâm hồn
chúng ta vậy.

Sài Gòn những ngày tết tha phương cầu thực

T.M.H.
Thẻ:Trần Mạnh Hảo

Làm gì cho đất Quảng quê tôi

2012-01-22T15:32:00.002+07:00

Làm gì cho đất Quảng quê tôi, từ dự định đến thực hiện?

Nguyễn Đăng Hưng

____

Tôi sinh ra ở làng Bồ Mưng, phủ Thanh Quít, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Nhưng vì thời buổi loạn lạc chiến tranh, tôi phải di tản, rồi di cư, rồi di chuyển, rồi di trú khi còn là một cậu bé mới năm sáu tuổi. Do đó, hình ảnh của nơi chôn nhau cắt rốn của tôi có gì nhạt nhoà xa xôi của một thời mà ký ức tuổi thơ chưa đủ khả năng thâu nhận hết những giá trị có bề dày văn hóa.

Tôi lại không may mồ côi mẹ rất sớm, sống thường xa cha, xa ông bà, xa gia tộc, nên những mối giây liên đới đến bà con, cô bác, đến làng quê không được nhắc nhỡ, chăm sóc để qua thời gian có thể còn khả năng đọng lại, rõ nét trong tôi.

Thử vọng về những kỷ niệm của tuồi ấu thơ tôi chỉ còn nhớ lại những câu ca dao má tôi ngân lên khi ru em tôi ngủ. Em gái tôi vừa sinh ra khi tôi mới lên năm tuổi. Những đêm trăng tôi lẽo đẽo đi theo ông nội tôi, đi dạo ngắm trăng và hoa trên những trên con đường chính từ ngỏ đi vào khu nhà thờ tộc họ Nguyễn Đăng. Ông nội tôi là trưởng tộc, sở hữu đất hương hỏa tọa lạc trên vùng cao, cách đường quốc lộ chỉ chừng trăm mét. Ở Điện Bàn Quảng Nam đây là một ân huệ vì lũ lụt hằng năm nhưng chưa bao giờ nước dâng lên đến khu vườn gia tộc. Nhưng sau này trong chiến tranh, ngược lại đây là điều bất hạnh vì thường xuyên bị càn quét bởi quân đội Pháp mà phần lớn là lính đánh thuê gốc Phi Châu, đóng đồn gần đó. Để chống quân du kích Việt Minh, người Pháp chủ trương chung quanh đồn bót phải có bảo đảm an toàn, phải trống trải trơ trụi, không cấy cối um tùm, không lủy tre che khuất… Kết quả là toàn bộ khu vườn nhà ông bà nội và ba má tôi với nhiều cây trái sum sê ngọt ngào bóng mát sau này chỉ còn là bình địa. Tôi còn nhớ rõ cây mít bà cỗ kính, loại mít ướt có thân to cao sù sì mà bọn trẻ chúng tôi năm đứa nắm tay bao quanh mới đi hết vòng… Họ đã làm gì với cây mít bà thân yêu của tôi? Lúc ấy tôi đã đi rồi đi theo ba tôi tham gia kháng chiến ở tận Tam Kỳ, Tiên Phước, vùng hẻo lánh thời ấy còn gọi là vùng tự do vì ở đây người Pháp không kiểm soát được.
Tôi cũng còn nhớ những ngày theo má tôi về thăm quê ngoại khu nhà của bà Hương Nữ ở An Trạch, có tiếng là giàu có vì sở hữu nhiều ruộng đất… Khu nhà có sân lát gạch rộng mênh mông bao quanh bằng những con đường rợp bóng mát của hai hàng cây mù u dài xa tít.
Những năm còn hòa bình cuộc sống quê tôi sao êm đềm đến thế. Tôi cũng lần đầu tiên, cấp sách rụt rè theo chân má tôi vào lớp học trường làng. Con đường đi đến trường khúc khuỷu quanh co, lắm khi sình lầy qua cơn mưa. Lớp học thì rất đông còn thầy giáo thì thật là nghiêm khắc…

Cũng trên con đường tôi đã theo má tôi vào học lớp vở lòng này tại quê tôi

Tôi nhớ mãi những đêm lẽo đẽo theo ông tôi và nghe ông ngâm vang lên dưới đêm trăng những bài thơ cỗ. Tôi đã thuộc lòng từ thuở ấu thơ những bài thơ thất ngôn bát cú của bà Huyện Thanh Quan như vậy đó…
Sau này tôi yêu văn học cũng vì ảnh hưởng xa xôi từ ông tôi… Tôi đã từng định học văn khi thi đậu vào cao đẳng sư phạm Sài Gòn, nhưng ba tôi không cho… Ba tôi muốn tôi học y. Tôi lại thi đậu vào trường quân y nhưng học chưa đầy bốn tháng là nhận được học bổng du học tại Bỉ và thời ấy 1960 du học sinh bị bắt buộc phải đổi sang các ngành kỹ sư.

Thế là tôi trở thành một kỹ sư ngành vật lý hàng không không gian, một nhà nghiên cứu về cơ học tính toán, một tiến sỹ khoa học ứng dụng, một giáo sư đại học, một cuộc đời, một sự nghiệp hơn 50 năm ở xứ lạ quê người.

Năm Tết hòa bình thống nhất đầu tiên, Tết Bính Thìn năm 1976 tôi có dịp về thăm quê cũ làng xưa chỗ tôi chào đời Bồ Mưng Điện Bàn. Tôi cũng ghé thăm nơi tôi đã sống di tản khi lên 8 tuổi Tam Dân, Tam Kỳ… Cuộc chiến ác liệt vào bậc nhất của lịch sử loài người đã tràn qua quê tôi. Cái mất mát quá lớn, quá sức tưởng tượng. Những hình ảnh êm đềm của thời thơ ấu của tôi đã trở thành tro bụi, cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen. Những ám ảnh của hai cuộc chiến cứ theo tôi suốt những năm dài sống ở quê người. Tôi đã ghi lại những dòng sau đây, ngày giao du yên lành tại vùng cao xứ Thụy Điển, không xa vùng Bắc cực:

Cậu bé ngày xưa lam lũ cút côi
Cậu bé thành người thì họ đã đi rồi
Không để lại, ngay những lời trăn trối

Đất nước hồi sinh, cuộc đời tiếp nối
Người thân yêu lưu lạc khắp địa cầu
Bè bạn xa rồi, không biết về đâu
Không biết hôm nay, ai còn ai mất
Nỗi buồn chiến tranh, nỗi buồn có thật
Nhưng mấy ai tả hết nỗi kinh hoàng!

Cậu bé ấy là tôi, những ngày còn ở Quảng Nam, huyện Điện Bàn hay đang theo ba tôi lưu lạc ở Tam kỳ, Tiên Phước… Những cậu bé như vậy vẫn còn phổ biến tại quê nhà cũng lam lũ trên cánh đồng bát ngát hay bơ vơ trên hè phố đầy bụi bặm. Bỡi vì vậy, tôi thường tôi tự bảo mình dù thế nào chăng nữa cũng làm gì cho quê hương, cho tuổi trẻ Việt Nam. Tôi coi đó như một định hướng, một hoài bảo, một thân phận, một định mệnh…

Năm 1977 tôi được Ủy Ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước mời về thỉnh giảng khoa học. Nhưng thời ấy còn quá nhiều bất cập vì cơ chế bao cấp còn đè nặng trên quê hương. Phải đợi đến sau ngày đổi mới tôi mới bắt đầu triển khai những dự án do tôi đề xướng và điều động tại Việt Nam.

Có người hỏi tôi sao giáo sư không giúp đỡ các đại học Quảng Nam Đà Nẳng mà đi mở các lớp đào tạo tại Sài Gòn và Hà Nội, ròng rã kéo dài đến gần 20 năm? Xin thưa, tôi là một chuyên gia có kinh nghiệm điều phối các lớp đào tạo liên đại học trong khuôn khổ cộng tác đại học của khối Liên Hiệp Châu Âu. Tôi nghĩ rằng việc kết nối hệ thống liên đại học mà tôi đã dày công xây dựng này với các đại học Việt Nam là một việc làm nhanh chóng và hữu hiệu nhất. Và để gặt hái thành công, tôi bắt buộc phải bắt đầu triển khai tại những nơi có đông đảo sinh viên kỹ sư ra trường, có trình độ ngoại ngữ và học thuật đủ để có thể tham gia tuyển sinh vào các lớp đào tạo thầy cho Việt Nam, cấp bậc thạc sỹ và tiến sỹ. Tôi quan niệm trên giải đất hình chữ S ở đâu cũng là quê hương Việt Nam…

Lúc ban đầu những năm 90, trở về Việt Nam sau mười năm vắng bóng (1979-1989), tôi ưu tiên về thăm và làm sê-mi-na tại trường Đại học Bách Khoa Đà Nẳng thời hiệu trưởng Phan Kỳ Phùng. Nhưng vì thấy số kỹ sư tốt nghiệp tại miền Trung còn quá ít để hình thành các lớp cao học có chất lượng với sỹ số ít nhất phải đến 20 người. Tôi phải bằng lòng với quyết định tài trợ chi phí di chuyển cho các kỹ sư từ Đà Nẳng hay các vùng miền Trung (bắt đầu từ Phan Thiết) vào Sài Gòn theo học cao học Châu Âu. Trên thực tế đã có gần mươi người thành công tốt nghiệp bằng thạc sỹ do Bỉ cấp theo cách ấy.

Hình chụp năm 1989 ngày tôi về làm việc tại trường ĐH Bách Khoa Đà Nẳng. Hiệu Trưởng Phan Kỳ Phùng là người thứ ba hàng đầu từ phía bên phải

Năm 2002 tôi đã bỏ ra một năm nguyên, sửa soạn các thỏa thuận ký kết giữa các đối tác để đề xuất một dự án có qui mô đáng kể cho Đà Nẳng, trong khuôn khổ chương trình Asia-Link của Châu Âu. Đó là dự án: “Tổ chức một trường cao học tại Đà Nẳng với sự tham gia của 10 trường Đại Học lớn của Liên Hiệp Châu Âu, 10 trường Đại học Việt Nam, một trường Đại học Lào và một trường Đại học Campuchia”. Vì dự án có bố trí trợ cấp học bổng tạo điều kiện cho các sinh viên ở xa tụ về Đà Nẳng nên tổng số kinh phí khá lớn. Có lẽ đó là lý do mà dự án không được Ủy Ban Châu Âu chấp nhận tài trợ.
Tôi đành ngậm ngùi tự bảo lại một lần nữa không có duyên với quê mình.

Phải đợi đến tháng 11/2009 tôi mới có dịp làm một động tác thiết thực cho Quảng Nam, Tam Kỳ,
Nguyên tôi có người cháu bên ngoại họ Đỗ tên Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị công ty Phước Tiến chuyên sản xuất chế biến hải sản, xuất cảng chủ yếu sang Nhật Bản. Bắt đầu từ 2009 vì những biến động tại Biển Đông, doanh thu giảm sút vì nghề đánh cá bị đe dọa nặng nề, cuộc sống của ngư dân Việt Nam gặp rất ư là khó khăn hiễm nghèo. Điều này ai cũng biết. Cháu tôi đổi hướng kinh doanh, muốn đóng góp trong công cuộc giáo dục đào tạo, đặc biệt trong lĩnh vực dạy nghề cho tuổi trẻ địa phương và vùng Tây Nguyên lân cận. Anh ta đã mua lại trường Cao Đẳng Phương Đông. Vì thiếu người, cháu tôi khẩn khoản mời tôi về giúp trường làm Hiệu Trưởng. Tôi do dự rất lâu vì bấy lâu nay tôi chỉ chuyên môn tổ chức đào tạo và giảng dạy các cấp bậc cao học còn cấp bậc dạy nghề hay cao đẳng kỹ thuật thì thú thật tôi chưa bao giờ làm. Nhưng vì thấy lợi ích thiết thực cho quê nhà, vì thấy tôi có thể giúp cho trường củng cố cơ sở phát huy trong tương lai, nhất là xây dựng liên thông với các trường dạy nghề có uy tín tại Sài Gòn, theo hướng giao lưu, trao dồi nâng cao trình độ của giáo chức nhà trường, tôi đã chấp nhận làm hiệu trưởng không ăn lương (quyết định ngày 23/11/2009 của thứ trưởng Bộ GDĐT Phạm Vũ Luận).

Ngồi phòng Hiệu Trưởng trường Cao Đẳng Phương Đông, Tam Kỳ, 2009

Năm 2010 nhân ngày tựu trường tôi đã phát biểu trong bài tham luận của ngày khai giảng đầu niên học:
“Tôi có cảm tưởng hôm nay khi đồng ý về đây nhậm chức lãnh đạo nhà trường, tôi đã đi trọn con đường vòng phát xuất cách đây đã 60 năm ròng rã. Trước đây 60 năm, tôi đã từng là cậu bé sống lưu lạc ở Tam Kỳ, được một gia đình ở Tam Dân cho tá túc nương tựa. Tôi đã từng làm công việc đồng án, từng chăn trâu, tát đìa, bắt cá, hái củi, trồng rau tham gia chia phần lao động cho gia đình. Tôi cũng đã được cắp sách đến trường trong giai đoạn rất khó khăn của chiến tranh kháng chiến, thường xuyên bị máy bay oanh tạc, học hành không liên tục và bài bản. Rất may, tôi đã được sống sót, rồi sau này có điều kiện vươn lên vì được đi du học tại Châu Âu.

Nhìn các em hôm may tôi nhớ lại năm xưa và tôi rất vui sẽ đồng hành cùng các em trên con đường xây dựng nhà trường, cải tiến phòng thí nghiệm, bồi dưởng giáo viên, liên thông đào tạo, cải tiến chất lượng học trình… Tôi mong mỏi các em sẽ phấn đấu học hành, thấu triệt tay nghề, cùng nhau trở về với truyền thống giáo dục dân tộc: nhất nghệ tinh nhất thân vinh, không chạy theo bằng cấp hảo, nói không với hình thức, với giả tạo, với thành tích không dựa trên thực chất…”

Đầu năm 2011, trường Đông Phương đã tìm được hiệu trưởng mới, có điều kiện thường trực tại Tam Kỳ, tôi đã xin chấm dứt vai trò của mình với sự đồng thuận của các thành viên sáng lập.
Làm gì cho đất Quảng quê tôi, từ dự định đến thực hiện, quảng cách vẫn còn xa. Nhưng trong sâu thẳm của tâm hồn, tôi không bao giờ thấy áy náy hay tiếc nuối. Bỡi vì lòng tôi lúc nào cũng gần gũi với quê cha, đất tổ.

TSKH Nguyễn Đăng Hưng

Sài Gòn ngày 16/12/2011

Bài này đã được đăng trên báo Quảng Nam, Xuân Nhâm Thìn ra ngày 5/1/2012, được giới thiệu ở đây:

Nhân năm Thìn, phiếm đàm

2012-01-22T15:16:00.000+07:00

Nhân năm Thìn, phiếm đàm

về cá chép – rồng thiêng hiện.

THÁI DOÃN MẠI

Mỗi năm âm lịch ứng với một linh vật. Linh vật của năm Nhâm Thìn là rồng. Rồng là con vật trong huyền thoại của người Trung Quốc, Việt Nam…và là linh vật trong tứ linh: long li qui phượng.

Rồng là kết tinh tinh túy vũ trụ, âm dương;truyền thuyết Lạc Long Quân-Âu Cơ nói tới nguồn gốc huyết thống dân tộc:con Rồng cháu Tiên.

Rồng là biểu tượng cho một lực lượng trừ tà trượng nghĩa,có tính vĩnh cửu:đầu đao đình chùa có dáng rồng bay.

Rồng gắn liền với quyền uy,hoàng đế là người thuận thiên thừa vận,nên mặt vua là long nhan, thân thể vua là long thể,áo vua là long bào,xe vua là long giá…

Nơi thắng địa,trù phú, ngoạn mục…đều gắn với từ tố “long”:thành Đại La được Lí Công Uẩn cải thành Thăng Long,vịnh đẹp nhất nước là Hạ Long, đồng bằng trù phú –vựa lúa cả nước là Cửu Long, thế đất lợi về phong thủy là thế “tả thanh long hữu bạch hổ”…

Cơ hội có một không hai,đem lại những điều tốt đẹp,hài hòa…làm người ta nghĩ tới rồng:

Thưa rằng lượng cả bao dong

Tấn Dương được thấy mây rồng có phen.

Trai anh hùng gái thuyền quyên

Phỉ nguyền sánh phượng, đẹp duyên cưỡi rồng.

(Truyện Kiều)

Với mình thì khiêm nhường,với người thì tôn kính, ta thường nói “rồng đến nhà tôm”, hoặc là “lỗ mũi em 18 gánh lông - Chồng yêu em chồng bảo râu rồng trời cho”.

“Hỡi người muôn năm cũ - Hồn ở đâu bây giờ?”. Đấy là lời sầu não của ông tây An Nam Vũ Đình Liên khi nhìn tháp ngà Nho Việt thành phế tích. Mạo muội xin thưa với Người:Hồn người xưa còn đọng trên đá, đó là 4 chữ nhân tài –nguyên khí trên văn bia Văn Miếu, đó là 2 chữ Bích Động (Ninh Bình),Thanh Hư Động (Hải Dương),Vọng Hải Đài (Quảng Nam), Nam Thiên đệ nhất động (Hương Sơn)…Trước mắt ta đang hiển hiện Thân Nhân Trung, Nguyễn Nghiễm, Vua Trần Anh Tôn, Vua Minh Mạng, chúa Trịnh Sâm…đang thao bút đưa những nét rồng bay phụng múa.

Cảm xúc tự hào nhất, bâng khuâng nhất là vào một ngày đầu xuân ta hân hạnh được chạm bàn tay mình vào thân rồng đá đặt ở điện Kính Thiên

(di vật thời Lý – Trần trong Hoàng thành Thăng Long)

Tóm lại rồng là totemism có những đặc tính siêu phàm: “ lân trùng chi trưởng, năng u năng minh, năng tế năng cự, năng đoản năng trường, xuân phân nhi thăng thiên, thu phân nhi tiềm thủy”

Có người bảo huyền thoại là những điều vô lý, không hợp với logic thông thường…vâng! Đúng vậy, nó phù hợp với logic huyền thoại! Ta hãy lấy câu lục bát này làm ví dụ:

Mồng ba cá đi ăn thề

Mồng bốn cá về cá vượt Vũ Môn.

Người xưa đã giải mã như sau:

Lí do: Trời cần “tuyển dụng” trong số các loài thủy tộc vào cương vị rồng đi hút nước gây mưa.

Danh sách thí sinh: cá rô, tôm, cá chép,cá chầy, cá trê

Địa điểm thi: “Long môn” trên sông Hoàng Hà (TQ), “Vũ Môn tam cấp lãng”ở Hương Sơn – Hà Tĩnh (VN)

Ngày thi :mồng 4 tháng 4

Tư tưởng chỉ đạo thi: nói không với tiêu cực, vì thế trước đó một ngày tất cả phải đọc lời thề trung thực

Ban chỉ đạo thi: Trời ủy quyền cho vua Thủy Tề làm chủ tịch HĐ coi và chấm.

Đề thi:công khai với thí sinh là vượt qua tam cấp lãng.

Kết quả thi: cá rô qua nhất cấp; tôm nhảy qua tam cấp, song cứt lộn lên đầu nên bị loại; cá trê bị hụt, đầu va vào đá,bẹp đầu;cá chày sợ quá ,bỏ thi, thương bạn khóc đỏ cả mắt; chỉ có cá chép (hiệu là Lý Ngư) được ghi vào Kim bảng.

Đánh giá thi:Tuy chỉ đạt 20% (chứ không phải 100%) Trời vẫn đánh giá là thành công và tốt đẹp. Ra khỏi phòng họp HĐ, Trời vẫn còn lẩm bẩm: ok ! ok!(chả là trước đó Ngài bắt chước bộ trưởng Hiển có đi bổ túc Ăng Lê Ngữ ở Lông Đông)

Rõ ràng cá chép là biểu tượng cho ý chí vươn lên đẳng cấp cao nhất của linh vật vũ trụ. Dựa vào điển tích này, cuối thế kỷ XX người ta gọi Đại Hàn Dân Quốc, Tân Gia Ba cộng hòa… là những con rồng châu Á. Người VN ta có phong tục coi cá chép là rồng dự bị, là “ á long” nên vào ngày 23 tháng chạp cố chọn đôi cá chép để 2 Cụ Táo làm phương tiện giao thông về giời.

Như vậy, cá chép, rồng có một vị trí trong đời sống văn hóa phương Đông. Kết luận bài viết tôi muốn nói tới 2 tác phẩm nghệ thuật về cá chép.

Tác phẩm thứ nhất là bức tranh dân gian có tên : lí ngư vọng nguyệt. Ta coi như có được bóng trăng do đáy ao là gương phẳng.Trăng tròn là biểu tượng cho cuộc sống hoàn thiện,viên mãn!?. Cá chép “vọng” bóng trăng cũng là con người cố tìm về sự viên mãn của cuộc đời.Tâm hồn lãng mạn của người nghệ sĩ đọng lại ở sự lung linh trong mắt cá chép.

Tác phẩm thứ 2 là bài thơ Lí Ngư của Chương Hiếu Tiên (đời Đường)

鯉魚
章孝標
眼似真珠鱗似金
時時動浪出還沉
河中得上龍門去
不嘆江湖歲月深

Phiên âm Hán. (Không có phần mềm chữ Hán)

Dịch nghĩa:

Cá chép

Mắt cá như hạt ngọc,vẩy cá là vàng (Au)

Cá luôn quẫy thành sóng, có lúc nhẩy lên rồi lặn xuống

Muốn từ sông để vượt Long Môn (hóa rồng)

(Thì)đừng than thở phải (luyện) lâu dài trong sông hồ

Dịch thơ :

Cá Chép

Mắt tựa ngọc châu, vảy ánh vàng,

Vút lên khỏi sóng tỏa hào quang.

Vũ Môn vượt thác, Kim Long hiện,

Chẳng thẹn bao ngày sống ở hang.

Lịch sử, cuộc đời có những sự trùng hợp kì lạ. Đất Chín Rồng có bến Nhà Rồng, từ đây Nguyễn Tất Thành (lúc nhỏ ở Nghệ An được gọi là Côn-tên một loài cá huyền thoại vượt được qua biển lớn)mang theo tấm lòng yêu Nước, khăn gói hướng trời tây, mong tìm đường giải phóng.Một sự kết hợp hài hòa- văn hóa Đông Tây nảy nở, biểu tượng con rồng phương Đông và lý tưởng Tự Do luôn thôi thúc Người vững bước:

Mộng kiến thừa long thiên thượng khứ

(mơ thấy cưỡi rồng lên thượng giới)

Tự Do thiên thượng thần tiên khách

(tự do tiên khách trên trời)

Lung khai trúc sản xuất chân long

(nhà lao mở cửa ắt rồng bay)

(trích Nhật ký trong tù)

Cuối năm rồng (Canh Thìn 6/1/1941) Người cùng những học trò xuất sắc lên đàng rời Quế Lâm (rừng quế) theo đường Long Lâm (rồng đến) về Tĩnh Tây, tại đây tài liệu “Đường Giải phóng” ra đời…để 28/1/1941 Người đặt chân lên địa đầu Tổ Quốc,sau 30 năm bôn ba đi tìm hình của Nước…Ngày 2/9/1945 văn hiến nước nhà có thêm một dòng vàng chói lọi:Nước VN có quyền hưởng tự do và độc lập,và sự thật đã trở thành một nước tự do độc lập.

Cũng là một sự trùng hợp ngẫu nhiên nữa,trước đó mấy năm, trong ngục thất u ám , Người nghe thấy tiếng gà gáy:

“ Nhất thanh hoán tỉnh quần lê mộng” (trích từ NKTT)

(nghĩa là một tiếng toàn dân bừng tỉnh giấc)

Bài thơ “thính kê minh” coi là sấm ký, tạm giải mã như sau: năm 1945 là năm Dậu – năm con gà, sự nghiệp giải phóng dân tộc hoàn thành.

Ngày Xuân Rồng ta hãy thư thái đi vào vườn Bác, ta như thấy Bác vẫn ngồi kia,đang lặng lẽ ung dung bên đàn cá chép lung linh giữa làn ao lóng lánh.

Mạt đông –Tân Mão .

Thái Doãn Mại

16c Nguyễn Biểu –Nha Trang –Khánh Hòa

VỀ ĐIỆU LỤC BÁT RIÊNG

2012-01-17T07:50:00.000+07:00

VỀ ĐIỆU LỤC BÁT RIÊNG

dâng tặng người xưa (*)

CỦA ĐỒNG THỊ CHÚC

Tựa của THÁI DOÃN HIỂU

Một tâm hồn bình dị, độ lượng sâu đằm mà chọn thể thơ trữ tình dân dã này để giãi bày thế giới nội tâm của mình là một đắc sách khôn ngoan. Lục bát của nữ sĩ họ Đồng tập trung cách tân ở những biến thể nhịp điệu làm cho thơ gần gụi với tiếng nói đời thường. Những bài như Bất chợt, Đơn phương, Ng ười xưa, Về miền nắng gió, Lỗi lầm là những thành tựu đẹp. Nó mộc mà tinh, giản đơn mà thấm trong cái kết nhẹ nhàng, hồn hậu.

Là kỹ sư đo lường, Đồng Thị Chúc biết cách cân đo đong đếm chính xác súc tích chân thành tâm trạng mình: nỗi đau đáu thân thiện trong Khúc hát người về hưu, tình cảm công bằng phân minh, tiếc nuối một bóng hình cố nhân - bức chân dung tự họa toàn bích trong Người xưa; ký ức vẹn nguyên trong Mẹ tôi, cái ngậm ngùi trong Chia tay chiều; khoảnh khắc rưng lệ trong Đoạn tuyệt thơ; cái buồn não nề trong Chiều ấy với cảnh âm dương biệt ly; nỗi tiếc thương trước những nghịch cảnh trớ trêu ở Lỗi lầm, sự bức bối cám cảnh trước nơi yên nghỉ của một thiên tài trong Về thăm cụ Nguyễn Du; những tự thú thật thà dễ thương trong Tự bạch … Đồng Thị Chúc không lấy chân lý trần trụi làm đối tượng, chị biết lập tứ và biết cách sử dụng thi liệu để tỏ bày chính nó. Thơ chị là nhân ảnh, kết tinh từ cảm hứng của trái tim, là sự tan rã của lý trí thuần phác. Trong sương mù, chị đang vịn vào từng câu thơ mà đi.

Điệu tâm hồn của nữ thi sĩ đọng lại ở những vần lục bát rất riêng tư cốt cách dường như là những tiếng thở than nhẹ, e ấp tâm linh, sám hối thủ thỉ…và đau, đau lắm. Với chị, nỗi đau là di sản của nàng thơ. Nàng ban hạnh phúc bằng cái giá của thương đau.

Lục bát riêng của Đồng Thị Chúc là những lời tự sự, tự hát, tự ru về chính mình, nay mở lòng ra cùng bạn đọc tri kỷ.

Đơn phương

Cái thời người ấy trong tôi

Một ngày không gặp đứng ngồi không yên

Biết là mình quá vô duyên

Gió đằng lưng cứ ngang nhiên đập vào.(*)

Người dưng ơi khổ làm sao

Càng giơ tay gạt càng dào dạt mong .

Ngước trông bảy sắc cầu vồng

Thắm mầu người nhạt rực hồng một ta

Đêm đêm những oán trăng già

Chẳng soi cho tỏ tình ta với người.

Thế rồi người ấy mù khơi

Thế rồi ta cũng thành người bến xa .

Ngày đi qua tháng đi qua

Nỗi xưa chỉ thoáng cơn mưa chợt về .

Cái ngày gặp lại bây giờ

Thấy thương thấy trách dại khờ: Đơn phương .

Năm 1998.

------------------------------------------

(* ) Gió sao gió đánh đằng lưng

Dạ sao dạ nhớ người dưng thế này (ca dao)

Bất chợt

Thân tặng H.D

Em nhổ từng sợi tóc sâu

Thì thầm nói anh bạc đầu vì em .

Bàng hoàng anh ngước nhìn lên

Nhận ra em, nhận rõ thêm…lần đầu .

10-1989

Thăm cụ Nguyễn Du

Chiều hôm thăm cụ Nguyễn Du

Nghe mênh mang vọng tiếng ru Thúy Kiều

Cảnh sao cảnh vẫn tiêu điều

Hắt hiu cơn gió thổi chiều se se.

Vẫn đây nấm mộ sè sè

Thấp cao ngọn cỏ nghiêng che hương tàn.

Thanh minh mà chẳng ríu ran

Vắng hoa tươi cũng vắng tàn giấy bay.

Án xưa thờ phụng nơi này

Không phơi sương lại như dày phong sương .

Trông lên đôi hạc mà thương

Mỏi mòn chân nhỏ theo đường thời gian…

Dạo xem nơi hội thi đàn

Chắc là nắng dội mưa tràn nhiều phen.

Phòng văn đóng cửa cài then

Trộm nhìn trang sách mờ chen bụi mờ .

Khóc người đâu đợi bao giờ

Nghiêng trang thơ gạt lệ chờ hôm nay.

Tháng 3-1998.

Lỗi lầm

Chỉ vì tay giở nhầm trang

Nên giờ em chịu muôn vàn đắng cay

Trời thì cao đất thì dầy

Kêu đâu thấu được nỗi này, ngoài em

Muốn ăn sung rụng : ngồi thềm

Em tìm quả rụng khắp triền núi non.

Mải đi tìm mặt trời con

Thấy vành trăng khuyết ngỡ tròn, lạ thay.

Sương mù lại tưởng mưa rây

Đang đem khăn đội lại bày nón che.

Mò thuyền đưới đáy lòng khe

Gặp cây gỗ mục sắt se nỗi lòng.

Những mơ lặng bể mênh mông

Nào hay đen bạc bão giông tình người

Quặn đau thấy cảnh nghịch đời:

Dòng sông quặt ngược ngọn đồi quay ngang .

Mỗi lầm lỗi mỗi bàng hoàng

Nhận ra lọn tóc bạc ngang mái đầu .

8-1990

Đi với bóng mình

Mình đi cùng với bóng mình

Giữa trời đất giữa mênh mông núi đồi .

Gió reo khúc hát ru trời,

Trong mênh mông nhận được lời ru ta .

Đà Lạt, 22-9-2007 .

Chia tay chiều

Chiều nào thăm đất Ngải Sơn (*)

Ra về dùng dắng nỗi buồn chia tay .

Cảnh trời vẫn cảnh trời đây

Ngẩn ngơ đứng dáng bóng cây thẫn thờ

Ngang trời mây bạc lửng lơ

Hồ chiều mặt nước mịt mờ sương buông .

Chùa xa văng vẳng tiếng chuông

Người xưa dấu cũ bên đường còn đây .

Vẫy chào tay lại hạ tay

Thoảng trong cơn gió lắt lay bóng hình .

9-3-1990

-----------------------------

(*) Tên miền đất tại làng cổ Đường Lâm, Hà Nội.

Người xưa

Tặng người xưa

Người xưa ánh mắt lung linh

Người xưa cái dáng cái hình mảnh mai ,

Người xưa mái tóc thật dài

Người xưa đỏ mặt khi ai nhìn mình .

Người xưa tình đến chung tình

Đã yêu đổ quán xiêu đình vẫn yêu .

Người xưa nết ở phải điều

Nói lời nhỏ nhẹ làm nhiều người thương .

Người xưa đâu quản gió sương

Trong nghèo đói biết tìm đường ấm no .

Người xưa không nghĩ đắn đo

Thật tâm chia sẻ chẳng lo đáp đền .

Người xưa cũng chẳng thể quên

Lời răn dạy - bậc Thánh hiền ngày xưa .

Bây giờ tìm bóng người xưa

Thấy mênh mông chỉ gặp thừa mông mênh .

2003-2011

Về Miền - Nắng - Gió

Kính tặng miền đất Nghệ Tĩnh.

Tôi về thăm lại nơi xưa

Một ngày nắng tưởng như chưa bao giờ

Hàng cây đứng lặng như tờ

Thoảng cơn gió lại đu đưa gió Lào .

Tôi về gặp lại tiếng chào

“Choa” “mi” “răng” “rứa”tiếng nào cũng vui.

Tôi về tìm chốn bùi ngùi

Chắp tay khấn lạy xin lùi nỗi đau .

Tôi về cùng bạn tìm nhau

Bát chè xanh chát đậm màu chất quê .

Thật thương trong nắng giữa hè

Dáng khom bóng chị đổ về lúa khoai .

Đất cằn thấm đẫm mồ hôi

Đã nuôi thành những lớp người trung kiên,

Đã nuôi bao bậc tài hiền

Để danh sáng khắp mọi miền gần xa …

Tôi về như thể về nhà

Khi xa lại nỗi nhớ nhà bâng khuâng …

Kỳ Anh, 8-2001-Hà Nội 2011.

-----------------------

(*) Lục bát dâng tặng người xưa, Thơ Đồng Thị Chúc, Nxb Hội Nhà văn,

H à Nội 1- 2012. Thái Doãn Hiểu đề tựa. Nguyễn Trọng Tạo viết lời bạt và vẽ bìa.

Dostoyevski trong một thế giới duy ác

2011-12-19T09:35:00.000+07:00

Dostoyevski trong một thế giới duy ác

Trần Mạnh Hảo

(Mùa Noel 2011, viết nhân kỷ niệm 190 năm ngày sinh của đại văn hào Nga Fyodor Mikhaylovich Dostoyevski: 11-11-1821 và 120 năm ngày mất của ông : 9-2-1881)

“ Vòm trời đó nào phải ai cho mượn

Nào phải ai cho mượn để che đầu”

( Thơ T.M.H.)

Cuốn sách cuối cùng đại văn hào Nga L.Tolstoi đọc trước lúc bỏ nhà ra đi vào đêm 28-10-1910 rồi chết tại nhà ga xe lửa Astapovo ngày 20-11-1910 là kiệt tác “ Anh em nhà Karamazov” của một đại văn hào Nga khác : Dostoyevski. Trên bàn làm việc của vị bá tước nhà văn này ở điền trang Yasnaya Poliana tỉnh Tula cuốn sách vĩ đại của Dos vẫn còn mở ra bằng một thanh kẹp sách ở chương Dos viết về “Viên Đại pháp quan tôn giáo” trong câu chuyện của nhân vật Ivan Karamazov kể cho em trai mình là Aliosha Karamazov…

Người ta đã lý giải nhiều về những nguyên nhân khiến L.Tolstoi bỏ nhà ra đi tìm một nơi yên tĩnh và nghèo khó để chết : nào là để thoát khỏi bà vợ đã từng sống 48 năm với ít nhiều thiên đường và rất nhiều địa ngục. Nào là L. Tolstoi luốn ám ảnh về cái chết, muốn chết như một con thú hoang trốn chạy loài người. Nào là chuyện Tolstoi bị Nga hoàng cấm các cuốn sách của ông, chuyện ông bị giáo hội Chính thống Nga rút phép thông công vì ông dám viết công khai chống lại giáo lý, lại quảng bá cho đạo Phật …

Nhưng còn một nguyên nhân tuy có thể là nhỏ, như giọt nước làm tràn li mà các nhà “Tolstoi học” chưa hề nhắc tới là chuyện những ám ảnh khủng khiếp của kiệt tác “ Anh em nhà Karamazov” của Dostoyevski đã góp phần đẩy cụ già Lép bỏ trốn vợ con ra đi tìm cái chết ở một nơi vô định vào tuổi 82 ?

Suốt 29 năm, từ ngày Dostoyevski về nước Chúa ( 1881), cũng là năm kiệt tác “ Anh em nhà Karamazop” được in ra trọn vẹn lần đầu, L.Tolstoi đã mua cuốn sách này của Dos. Tolstoi coi cuốn sách này là một cuốn sách vĩ đại, lật từng trang nặng như giấy in làm bằng đá; đến nỗi ông phải đánh vật với nó, khóc cười, rùng rợn, căm ghét, nguyền rủa rồi lại ca tụng nó hết lời. Hình như trong cuốn sách khác thường này của Dos, Lép kinh hoàng nhận ra nó vừa là qủy, vừa là thánh, thậm chí là hình ảnh của Đức Chúa Jesus bị đem ra đóng đinh một lần nữa trên nước Nga tràn ngập quân dữ của ông. Suốt 29 năm trời, đại văn hào thế giới Lep này chưa đọc hết cuốn sách được ông coi là dài và rộng hơn cả nước Nga của đại văn hào Dos, kẻ lớn hơn ông bảy tuổi, chết trước ông 29 năm.

Cho nên, trước lúc vĩnh biệt ngôi điền trang và gia đình đi tìm một nơi hoang dã để chết, thay vì đọc Kinh Thánh, L. Tolstoi đã đọc “Anh em nhà Karamazov”; để rồi ông - một người báng bổ giáo lý Thiên Chúa giáo nhưng vẫn xưng mình là tín hữu Ki-tô giáo - thoát khỏi cái thế giới duy ác của các ngài Đại Pháp quan chuyên khoác áo duy thiện để dọa đưa Chúa Jesus lên giàn hỏa của tòa dị giáo, nơi ông ta đang ngồi canh giữ thế giới đã được nô lệ hóa của riêng mình, nếu Chúa không biết điều mà “ cút” khỏi thế giới đã được an bài cho các quan cai trị…

“ Anh em nhà Karamazov” đã thôi miên ngay cả L.Tostoi, khiến suốt 29 năm ông rất mê nó mà vẫn chưa đọc hết kiệt tác này. Cuốn sách ấy, ghê gớm thay, cho đến hôm nay vẫn còn thôi miên cả thế giới, một cuốn sách vĩ đại nhất, khó đọc nhất, ác nhất, thiện nhất, ma mãnh và thánh thần nhất.

Đến nỗi, đầu thế kỷ thứ XX, một nhà văn Nga là A. Remizov đã ca ngợi tác giả của nó hết mức : “ Dostoyevski đó là nước Nga. Không có Dostoyevski không có nước Nga”. Chúng tôi xin thêm : Dostoyevski & L.Tolstoi chính là nước Nga. Đỉnh núi lớn L.Tolstoi nếu đứng một mình, nước Nga sẽ đổ. May thay, bên cạnh đỉnh cao “Chiến tranh & Hòa bình”, nước Nga đã được cân bằng bởi một đỉnh núi ngược khác, ấy là vực sâu tinh thần thăm thẳm “Anh em nhà Karamazov”

Hình như chính Viên đại pháp quan tôn giáo trong tác phẩm của Dos vừa nhảy ra truy bắt Lép; hay là ông chợt nhìn thấy gương mặt của Viên đại pháp quan tôn giáo trong gương mặt bà vợ gốc Đức của mình : Sophie Behrs nên phải trốn nhà trong đêm tối ? Xin hãy đọc một phân đoạn ngắn nhưng là một công án lớn bậc nhất thế giới mà Dos thông báo với nhân loại qua miệng nhân vật Ivan Karamazov kể cho em trai Aliosha Karamazov, có đoạn là sự đối thoại của hai nhân vật này xưng với nhau bằng “tôi” với “chú”như sau :

“Chuyện tôi kể diễn ra ở thành Xevin Tây Ban Nha, vào thời pháp đình tôn giáo ghê rợn nhất, khi mà để làm sáng danh Chúa Trời, hàng ngày những giàn lửa thiêu rực cháy trong nước:

Quân tà đạo không còn thoát được.

Giàn lửa thiêu ngùn ngụt căm hờn…

…Vốn lòng lành vô cùng, một lần nữa Chúa đi qua giữa dân chúng, hình dạng Chúa vẫn như mười lăm thế kỷ trước khi Ngài sống giữa mọi người trong ba năm ròng. Ngài giáng lâm đến "các phố phường rực lửa" của đô thành phía Nam ấy. Ở đó chỉ mới hôm trước, trong "giàn lửa huy hoàng", trước mặt đức vua, triều thần, các hiệp sĩ, các giáo chủ và các mệnh phụ kiều diễm nhất trong triều, trước đông đảo dân chúng thành Xevin, theo lệnh của giáo chủ Đại Pháp quan, người ta đã thiêu luôn một lúc ngót trăm kẻ di giáo. Chúa xuất hiện một cách lặng lẽ, không để ai nhận thấy, nhưng kỳ lạ thay, mọi người đều nhận ra Chúa. Đấy có thể là một trong những đoạn hay nhất của bản trường ca, nói về việc tại sao người ta nhận ra Chúa. Một sức mạnh không thể cưỡng lại được khiến dân chúng ùa đến với Chúa, vây quanh Chúa mỗi lúc một đông thêm, đi theo Chúa. Chúa im lặng đi qua giữa họ, miệng mỉm cười hiền từ, thương cảm vô hạn….Dân chúng khóc và hôn mặt đất nơi Chúa bước chân lên. Trẻ em tung hoa trước mặt Chúa, hát và reo hò: 'Hoxama!"(5).… "Đấy là Ngài, chính là Ngài, một người nhắc đi nhắc lại, - hẳn phải là Ngài, chỉ có thể là Ngài". Chúa dừng lại trên sân nhà thờ Xevin giữa lúc người ta khóc lóc khiêng vào đó một cỗ quan tài trẻ em màu trắng mở nắp: nằm trong quan tài là một bé gái bảy tuổi, con gái duy nhất của một người quyền quý ở tha phương. Xác đứa bé phủ đầy hoa. "Ngài sẽ làm con bà sống lại" đám đông reo lên với bà mẹ đang khóc lóc. Một linh mục của nhà thờ đang đi về phía cỗ quan tài cau mày nhìn, dáng vẻ băn khoăn. Nhưng bà mẹ của đứa bé đã khóc gào lên. Bà sụp xuống chân Chúa: "Nếu Ngài là Chúa thì xin hãy làm cho con tôi sống lại!" - bà ta giang hai tay cầu Chúa, kêu lên. Đám đưa tang dừng lại, đặt cỗ quan tài dưới chân Chúa. Chúa nhìn đầy vẻ thương xót, và một lần nữa Chúa khẽ thốt lên: "Ta-lia kumi!" - "bé em hãy trở dậy" - Cô bé ngồi dậy trong quan tài, mỉm cười, mắt mở to ngạc nhiên nhìn xung quanh. Hai tay em cầm bó hoa hồng mà em vẫn ôm ở trong quan tài. Dân chúng nhốn nháo, la hò, nức nở, đúng lúc ấy giáo chủ Đại Pháp quan đột nhiên đi qua quảng trường trước nhà thờ. Đấy là một ông già ngót chín mươi tuổi, thân hình cao, lưng thẳng, mặt khô quắt, mắt hõm sâu nhưng vẫn sáng quắc. Ồ, ông không mặc bộ đạo phục giáo chủ lộng lẫy mà hôm qua ông còn mặc khi ra trước dân chúng trong cuộc hoả thiêu những kẻ thù của đạo La Mã, không, lúc ấy ông chỉ mặc chiếc áo thụng cũ thô kệch của mình. Theo sau ông, cách một khoảng khá xa, là những người giúp việc mặt mày cau có những nô lệ và đội "thánh binh". Ông dừng lại trước đám đông và quan sát từ xa. Ông nhìn thấy hết. Ông nhìn thấy cỗ quan tài được đặt dưới chân Ngài, rồi con bé sống lại, và mặt ông sa sầm. Ông cau đôi lông mày sâu róm trắng bạc, ánh mắt ông lóe lên hung tợn. Ông trỏ ngón tay ra lệnh cho bọn vệ binh bắt Ngài. Uy quyền của ông rất lớn, dân chúng đã quen thần phục, ngoan ngoãn và run sợ tuân lệnh ông, đám đông lập tức dãn ra trước bọn vệ binh, và bọn này, trong bầu không khí im ắng như trong nhà mồ, túm lấy Ngài giải đi. Tức khắc, nghìn người như một, đám đông nhất loạt rập đầu sát đất trước vị Đại Pháp quan, ông ta lẳng lặng ban phước cho dân chúng và đi ngang qua chỗ họ. Vệ binh giải phạm nhân vào một ngục thất chật hẹp, tối tăm, có vòm cuốn trong toà nhà cổ của Pháp đình thánh tín và nhốt ở đó. Một ngày qua đi, rồi đêm đến, một đêm nóng bức ngột ngạt của Xevin. Không khí nồng "hương nguyệt quế và hương chanh". Trong bóng tối sâu thăm thẳm, cửa sắt nhà ngục bỗng mở ra, và đích thân lão Đại Pháp quan cầm cây đèn chậm rãi đi vào. Ông ta đến một mình, cửa tức thời đóng lại sau lưng ông ta. Ông ta dừng lại một lúc lâu, chừng một vài phút, nhìn chằm chằm vào mặt Ngài. Cuối cùng ông ta nhẹ nhàng đến gần, đặt cây đèn xuống bàn, nói với Ngài: "Ông đấy ư? Ông ư?" - Nhưng không đợi trả lời, ông ta nói thêm luôn, - Đừng trả lời, cứ im lặng. Với lại, ông có thể nói gì được kia chứ? Tôi thừa biết ông sẽ nói gì. Ông không có quyền thêm một lời nào vào những gì ông đã nói trước kia. Tại sao ông xuống đây làm phiền chúng tôi? Ông đến là phiền cho chúng tôi, điều đó thì chính ông cũng biết. Nhưng ông có biết ngày mai sẽ thế nào không? Tôi không biết ông là ai và không muốn biết có phải ông thật không hay chỉ là cái vẻ bên ngoài giống như ông, nhưng ngày mai tôi sẽ kết án ông và thiêu ông trên giàn lửa như một kẻ tà giáo độc ác nhất, và dân chúng hôm nay hôn chân ông thì ngày mai tôi chỉ vẫy tay một cái là họ đổ xô đến hất thêm than vào giàn lửa thiêu ông, ông có biết thế không? Ờ, có lẽ ông biết" - ông ta trầm ngâm nói thêm, măt không lúc nào rời khỏi người bị bắt giam…”

….

“…Chúng tôi làm như thế có phải lẽ không, Chúa nói đi. Lẽ nào chúng tôi không yêu nhân loại khi chúng tôi khiêm nhường nhận ra chỗ yếu kém của họ, trìu mến giảm nhẹ gánh nặng cho họ và cho phép bản chất yếu đuối của họ phạm tội, miễn là được chúng tôi cho phép? Vậy bây giờ Chúa đến gây phiền toái cho chúng tôi làm gì? Sao Chúa lẳng lặng nhìn tôi một cách thấm thía bằng cặp mắt hiền từ như vậy? Cứ nổi giận đi, tôi không mong muốn tình yêu của Chúa, vì chính tôi không yêu Chúa. Cần gì tôi phải giấu giếm Chúa? Hay tôi không biết tôi đang nói với ai? Những gì tôi muốn nói với Chúa, Chúa biết hết rồi, tôi đọc thấy trong mắt Chúa. Tôi phải giấu Chúa điều bí nhiệm của chúng tôi chăng? Có lẽ Chúa muốn nghe điều đó từ miệng tôi nói ra chăng, vậy thì hãy nghe đây: chúng tôi không theo Chúa, mà theo hắn ( tức qủy), đó là điều bí nhiệm của chúng tôi! Đã từ lâu chúng tôi không theo Chúa, mà theo hắn, đã tám thế kỷ nay.

Đúng tám thế kỷ trước, chúng tôi đã nhận lấy của hắn cái mà Chúa đã phẫn nộ gạt bỏ, món quà cuối cùng mà hắn đã dâng Chúa khi trỏ cho Chúa tất cả các vương quốc trần gian: chúng tôi đã nhận của hắn La Mã và thanh gươm của Xezar …Tôi nắm giữ điều bí mật và vì hạnh phúc của họ, chúng tôi sẽ cám dỗ họ bằng phần thưởng vĩnh cửu trên trời. Chỉ vì nếu có cái gì ở thế giới bên kia thì tất nhiên không phải là dành cho những người như họ…

….

…Nên biết rằng tôi không sợ Chúa đâu. Nên biết rằng tôi đã từng ở trong sa mạc, tôi đã từng sống bằng châu chấu và rễ cây, tôi đã từng cảm tạ cái tự do mà Chúa đã xuống ơn cho loài người: tôi sẵn sàng xung vào số người được Chúa lựa chọn, những người đầy uy quyền và mạnh mẽ, vì nóng lòng muốn "bổ sung cho đủ số" Nhưng tôi đã tỉnh ngộ và không muốn phục vụ một công việc điên rồ. Tôi đã quay trở lại và nhập với những người đã sửa chữa sự nghiệp của Chúa. Tôi lìa bỏ những người kiêu hãnh và trở lại với những người khiêm nhường vì hạnh phúc, của những người khiêm nhường ấy. Điều tôi nói với Chúa bây giờ sẽ thành sự thật, vương quốc của chúng tôi sẽ được dựng nên. Tôi nhắc lại, ngày mai Chúa sẽ thấy chúng tôi chỉ vẫy tay một cái là đàn cừu ngoan ngoan ấy sẽ đâm bổ đến hất thêm than hồng vào đống lửa thiêu Chúa, tôi sẽ thiêu Chúa vì Chúa đã đến gây phiền rầy cho chúng tôi. Bởi vì nếu có người nào đáng lên giàn hoả thiêu hơn ai hết thì đó là Chúa. Ngày mai tôi sẽ thiêu Chúa…

…

.- Viên pháp quan của anh không tin Chúa Trời, tất cả bí mật của ông ta chỉ có thế thôi!

- Cho dù là thế đi nữa! Rốt cuộc chú đã đoán ra…

…

- Tôi muốn kết thúc nó như sau: viên pháp quan tôn giáo im tiếng một lát, chờ xem kẻ bị giam trả lời ra sao. Sự im lặng của Chúa thật nặng nề đối với ông ta. Ông ta thấy người này vẫn lắng lặng nghe ông ta với vẻ hết sức thấm thía, và xem ra không muốn bác bỏ gì hết. Ông già muốn Chúa nói với ông ta điều gì, dù là cay đắng, đáng sợ. Nhưng Chúa bỗng lẳng lặng đến gần ông già và dịu dàng hôn lên cặp môi tái nhợt của ông lão chín mươi. Đấy là tất cả câu trả lời. Ông già rùng mình. Khóe môi ông rung động. Ông ta mở cửa, nói với Chúa: "Chúa đi đi và đừng đến nữa… đừng bao giờ đến nữa… đừng bao giờ, đừng bao giờ". Ông ta thả cho Chúa đi vào "những phố phường tăm tối của đô thành". Người bị giam ra đi…”

( lược trích chương 5 “ Anh em nhà Karamazov” do Phạm Mạnh Hùng dịch)

Hơn 120 năm từ khi “ Anh em nhà Karamazov” ra đời, có hàng trăm học giả viết hàng trăm bài luận văn bình phẩm đoạn “ Viên đại pháp quan tôn giáo” về ý nghĩa thần học, triết học, văn học, sử học, chính trị học, luật học, mỹ học…, tranh luận ác liệt về các ý nghĩa tương phản trong hình tượng văn học bất hủ và vĩ đại này. Đến nỗi, S. Freud đã gọi đoạn trường ca “ Viên đại pháp quan tôn giáo” trên là áng văn hay nhất thế giới từ xưa đến nay. Có lẽ, chính hứng khởi từ trường ca này, A. Einstein đã ca tụng Dostoyevski hết lời, rằng : “ Dos đã cho tôi nhiều hơn bất cứ nhà tư tưởng nào của nhân loại”. Có lẽ, chính vì hứng khởi từ trường ca này, F. Nietzsche đã viết như sau trong đoạn “Người điên” trích trong kiệt tác văn học-triết học của ông : “ Zarathustra đã nói như thế” rằng :

“Chúa đã chết. Chúa vẫn chết. Và chúng ta đã giết Ngài. Làm thế nào để tự an ủi chính chúng ta, những kẻ sát nhân của tất cả những kẻ sát nhân? Kẻ linh thiêng và hùng cường nhất mà thế giới hãy còn công nhận đã chảy máu đến chết dưới những lưỡi dao của chúng ta: ai sẽ lau đi vết máu này đây? Có thứ nước nào để ta tẩy rửa chính mình không? Chúng ta còn có thể bày ra lễ hội sám hối nào, những trò chơi linh thánh nào nữa đây? Liệu sự vĩ đại của hành động này có quá vĩ đại đối với chúng ta chăng? Liệu chúng ta có nên không trở thành chúa chỉ để tỏ ra xứng đáng với việc đó?”

Nietzsche từng coi kiệt tác “ Anh em nhà Karamazov” là cuốn sách gối đầu giường, là kinh thánh mới của ông, nên ông đã thấm nhuần tư tưởng Dos trong lời nói nổi tiếng trên của mình, khiến nhiều người hiểu nhầm rằng ông nguyền rủa Thượng đế. Không, cả Dos và Nietzsche đều tôn vinh Thượng Đế bằng cách làm ra vẻ báng bổ Ngài, theo kiểu Huệ Năng tôn vinh Đức Phật.

Trong lời tựa cho tác phẩm “ Anh em nhà Karamazov”, dịch giả, nhà văn Phạm Mạnh Hùng, có đoạn viết : “Trong bản trường ca “ Viên đại pháp quan”, Dostoyevski lên án gay gắt đạo Thiên Chúa mà ông căm ghét và đả kích quan niệm chủ nghĩa xã hội trại lính ( Dostoyevski coi quan niệm này là chung cho mọi học thuyết về xã hội chủ nghĩa)”

Người ta cần phải học phương pháp bóc vỏ hành trong khi đọc sách Dos. Cái vỏ bên ngoài hình như đoạn văn trên Dos lên án giáo hội Thiên Chúa giáo lợi dụng Chúa Jesus để mê hoặc giáo dân, để làm chiêu bài nô lệ hóa con chiên ? Nhưng càng đọc, càng tiếp nhận Dos ở nhiều chiều kích khác nhau, mới thấy “nói vậy không phải là vậy”, rằng thực ra đây là đoạn Dos ca ngợi Chúa Jesus nhất.

Viên đại pháp quan tôn giáo ngồi ra lệnh thiêu sống hàng nghìn con người ngoại đạo hay báng đạo, vẫn nhân danh Chúa, nhân danh điều răn cấm giết người của Chúa để giết người không gớm tay, chính là ông ta ( quan giáo hội) đang gián tiếp muốn giết Chúa, hỏa thiêu Chúa một lần nữa. Ki-tô chính là Cái Đẹp, là Chân Thiện Mỹ, là mục đích cao cả của Thiên Chúa Giáo, là Chân Lý bỗng biến thành phương tiện cai trị, thàng công cụ hóa tước đoạt tự do các tín hữu. Viên đại pháp quan tôn giáo kia chỉ là một biểu tượng cho mọi kẻ thống trị trong các thời đại của loài người.

Bọn thống trị ấy hầu như đều nhân danh một mục đích cao cả nào đó, ví như mục đích giải phóng, mục đích mang lại tự do, hạnh phúc, mang lại thế giới đại đồng cho con người để lừa đảo con người, để làm bình phong, làm phương cách nô dịch hóa con người, bầy đàn hóa con người. Chúng, bọn thống trị mang tinh thần Viên đại pháp quan kia nhân danh Chúa để giết Chúa, nhân danh Cái Đẹp để xóa bỏ chân thiện mỹ, nhân danh tự do để cầm tù con người, nhân danh Chân lý để diệt Chân lý là thông điệp Dostoyevski cảnh báo dân tộc Nga và thế giới không chỉ trong “Anh em nhà Karamazov” mà trong hầu hết trong các tác phẩm khác của ông.

Trong đoạn văn trên còn câu chuyện Viên đại pháp quan nói với Chúa rằng, Chúa đã sai lầm khi không đổi tự do tuyệt đối của mình lấy phép thuật của qủy Sa-tăng khi quỷ muốn đổi tự do của Chúa lấy bí mật phép lạ biến đá thành bánh mì, vì dân chúng chỉ cần bánh mì, không cần tự do. Ấy là việc Kinh Thánh chép khi Jesus vào hoang mạc, ăn chay 40 ngày đêm, qủy hiện ra thứ thách Ngài ba điều : nếu là Chúa thật sao ông không biến đá thành bánh mỳ ăn cho đỡ đói ? Nếu là Chúa thật sao ông không nhảy từ đền thờ xuống cho các thiên thần đỡ lấy ? Nếu ông quỳ lạy ta, ta sẽ ban cả thế gian này cho ông cai trị ? Viên đại pháp quan chê chúa dại dột, không hành động theo lời qủy xúi. Rằng vì cái lợi, vì bánh mì, vì quyền lực, con người khác Chúa sẵn sàng đổi tự do tuyệt đối để lấy các thứ lợi lộc do qủy đề xuất kia. Rằng Viên đại pháp quan thích theo qủy sướng hơn theo Chúa để có quyền lực trên thế gian, hơn là sự bất tử trên nước trời. Mục đích tối thượng của Viên đại pháp quan và kẻ thống trị các xã hội trần gian cần là bánh mỳ, là quyền lực chứ không phải chân lý. Chân lý, cái đẹp chỉ là bánh vẽ bọn thống trị đưa ra để dụ dỗ con người; rằng ta hứa cho nhân dân tự do, thì ngược lại, nhất định các người sẽ nhận được nhà tù; rằng ta hứa cho các người thiên đường đại đồng trên trái đất, nhất định nhân dân chỉ có thể nhận được từ tay kẻ thống trị xảo ngôn địa ngục mà thôi…

Không chỉ dịch giả Phạm Mạnh Hùng nhận thấy Dos căm ghét đạo Thiên Chúa giáo mà rất nhiều người đọc Dos theo kiểu mặt phẳng cũng có quan điểm trên; trong khi từng trang sách của Dos chỉ mượn mặt phẳng giấy để trưng ra không gian muôn chiều các ý nghĩa sâu sắc tột cùng của một triết gia dùng xúc cảm trái tim gửi thông điệp tới nhân loại: “ Cái đẹp ( theo ý nghĩa rốt ráo là Chúa Jesus) sẽ cứu vớt thế giới”.

Hãy xem, Dos viết gì về tín ngưỡng Ki-tô giáo của mình : “Tôi tin rằng không có gì đẹp hơn, sâu sắc hơn, đáng mến hơn, thông minh hơn, dũng cảm hơn và toàn bích hơn Đức Chúa Ki-tô…Giả sử có ai chứng minh được cho tôi rằng Ki-tô ở ngoài chân lý và quả thực chân lý ở ngoài Ki-tô, thì tôi vẫn muốn ở lại với Ki-tô, chứ không với chân lý”. Dos còn tuyên bố nhiều lần xác tín niềm tin tuyệt đối vào Thiên Chúa của ông. Những năm tháng bị tù, bị biệt giam trong hầm tù tử hình, bị đi đày, bị làm lính thú tại Xibia, Dos luôn mang theo vật bất li thân là cuốn Kinh Thánh Tân Ước.Trước ngày chết ba tháng, Dos còn viết những dòng này trong nhật ký : “ Bọn vô lại chế diễu tôi tin một cách cổ hủ và vô học vào Thượng Đế…”. Lúc lâm chung, Dos nhờ người vợ tuyệt vời của ông là Anna Grigorievna Snitkina đọc cho ông đoạn Kinh Thánh ngẫu hứng nào bà mở ra. Đoạn, Dos trút hơi thở cuối cùng trong lời Kinh Thánh.

Niềm tin vào Chúa Ki-tô của Dos và các nhân vật của ông là một hành trình thương khó, khổ ải vô bờ, tự mình đóng đanh tâm hồn mình lên cây thánh giá của hoài nghi, của suy tư triết học, của sự cật vấn, truy nguyên rất khó chịu của bộ óc còn nguyên vẹn sự tò mò con trẻ trước các tín điều về Chúa Ba Ngôi, về việc hiến tế thân mình cho Cái Đẹp tuyệt đối, tha thứ tuyệt đối, hi sinh tuyệt đối của Jesus lấy máu mình làm chứng sự vĩnh hằng…

Trước Ki-tô, cũng như loài người, Dos và các nhân vật của ông hầu như đều được sinh ra và lớn lên trong tội lỗi, trong vô minh, trong dục vọng thấp hèn, trong sự giãy giụa muốn thoát khỏi Thượng Đế để tha hồ làm ác nơi thế giới này đang bị quỷ ám.

Trước khi giác ngộ về CÁI ĐẸP của Chúa sẽ cứu vãn thế giới, Dostoyevski từng đã có thời trai trẻ sống thác loạn trong cờ bạc, rượu chè, trai giái, từng hoài nghi về Thiên Chúa, từng khát vọng làm cách mạng thay đổi thế giới bằng bạo lực. Sau tác phẩm đầu tay thành công : “Những kẻ bần hàn” được Belinski tiên đoán Dos sẽ là nhà văn Nga vĩ đại nhất. Nhưng rồi Dos rời bỏ nhóm Belinski vì bất đồng nghệ thuật . Dos tham gia nhóm Petrashevsky theo trường phái xã hội chủ nghĩa không tưởng của nhà triết học Pháp Fourier ( 1772-1837), dùng bạo lực để lật đổ chế độ Nga hoàng.

Nhóm cách mạng này của Dos chủ trương, sau khi lật đổ chế độ quân chủ, sẽ xây dựng một xã hội chủ nghĩa không còn sở hữu cá nhân, chỉ có sở hữu nhà nước, nhân dân sẽ ở chung, ăn chung, làm chung, tiến đến xã hội làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu, đưa con người trở lại thời kỳ cộng sản nguyên thủy khi chưa xuất hiện văn minh tư hữu. Nhóm này theo học thuyết của Fourier ( cùng với Saint Simon, Robert Owen) chủ trương thành lập các công xã cho sản xuất nông nghiệp & công nghiệp ( phalansteries), xóa bỏ văn minh tư hữu, xây dựng văn minh công hữu, xóa bỏ sở hữu cá nhân; rằng mọi tai họa của xã hội đều do chế độ tư hữu gây ra, chỉ cần xóa bỏ nó là có một thế giới tự do, bác ái, công bằng, đại đồng, thiên đường trên mặt đất sẽ được thiết lập trên toàn thế giới trong vòng ba mươi năm đến năm mươi năm theo tính toán của Fuorier, Leroux, Cabet…Sau này, K. Marx, F.Engels coi Fuorier và các đồng chí của ông là thủy tổ của chủ nghĩa cộng sản, đặt cơ sở lý luận cho học thuyết của Marx & Engels.

Năm 1847, Dos tham gia tổ chức bí mật xã hội chủ nghĩa này, chủ trương dùng vũ lực lật đổ Nga hoàng, sau đó mới xây dựng chế độ công xã toàn Nga và toàn thế giới. Nhưng năm 1849, nhóm cách mạng Petrashevsky chưa kịp manh động thì bị bắt. Mười sáu người trong nhóm bị kết án tử hình, bị giam trong hầm tối của pháo đài Petropavlovskaya suốt 09 tháng. Ngày 16-11-1849 Dostoyevski và 15 người trong nhóm bị tử hình trên trường bắn của pháo đài. Trước khi 16 nhà cách mạng bị bắn, linh mục Chính thống giáo đến đọc kinh cầu hồn cho họ, cho phép họ được làm dấu thánh và đọc kinh cầu Chúa lần cuối cùng.

Khi những viên đạn súng trường Nga nổ vang trường bắn, Dos kêu tên Chúa lần cuối cùng, theo phản xạ, ông gục xuống nhận lãnh cái chết vì tội dùng vũ lực toan lật đổ chính quyền. Nhưng phép lạ đã xảy ra, sau loạt đạn giết chết các tử tù, kỳ lạ thay, ông thấy mình không chết, không đau đớn gì cả và ông nghi rằng mình đã chết hẳn về thân xác, chỉ còn linh hồn mình phục sinh giúp mình nhận thức về sự sống vĩnh hằng của linh hồn đang đến nước Chúa. Nhưng không, Dos nhận ra không phải ông đang tồn tại trong cõi linh hồn, mà thân xác ông chưa chết, không chết. Hay là ông đã phục sinh sau khi chết để đến tòa Phán xét chung. Cũng chính lúc ấy, tiếng loa của trường bắn ra lệnh của Nga hoàng ân xá tội chết cho 16 tử tù, giảm án xuống thành tù khổ sai 10 năm. Khi được cởi trói và tháo bỏ băng bịt mặt, Dos mới biết Nga hoàng chỉ thử thách 16 nhà cách mạng mà thôi, bằng cách tổ chức một cuộc tử hình giả. Chỉ sau khi gần như được sống lại trong sự ân xá nhân đạo của Nga hoàng, Dos đã nhận ra bạo lực cách mạng không thể nào giải quyết được những mâu thuẫn trong thế giới này. Chỉ có bằng tình thương yêu của Thiên Chúa mới cải tạo được thế giới và con người mà thôi.

Suốt những năm tháng bị giam cầm trong nhà hầm chờ án tử hình, bị đày tại Xibia trong nhà tù Omsk suốt bốn năm trời, bị trưng dụng làm lính thú ở Kazakhstan…Dos luôn mang cuốn Kinh Thánh bên mình. Ra tù, thoát đời lính thú, năm 1860 Dos về lại kinh đô Sankt Peterburg, làm người tự do, không hề bị quản thúc hay theo dõi, được hoàn toàn tự do sáng tác, được tự do sang du lịch châu Âu, được cùng với người anh trai thành lập tờ báo tư để thông báo về sự nhận thức lại của Dos, từ bỏ bạo lực cách mạng manh động, từ bỏ chủ thuyết xã hội chủ nghĩa hoang tưởng rất ấu trĩ và phản khoa học của Fuorier, lấy chủ nghĩa nhân văn Thiên Chúa giáo Chính thống để mang lại tự do, bác ái, công bằng cho tất cả mọi người làm thiên hướng cho ngòi bút.

Năm 1864, Dos công bố tiểu thuyết “Bút ký từ nhà hầm” nhằm phê phán quyết liệt trào lưu hư vô chủ nghĩa và trào lưu xã hội chủ nghĩa đang thịnh hành ở Nga và châu Âu. Dos chế diễu xã hội công xã của Fuorier bằng cách đưa ra ba cấu túc xã hội theo kiểu “ tổ kiền”, theo kiểu “ chuồng gà” , theo kiểu “ lâu đài pha lê”…Một xã hội bị tước đoạt sở hữu cá nhân cũng là một xã hội tước đoạt tự do của con người. Chúa Ki-tô chịu xuống thế và tử nạn trên cây thánh giá nhằm giải phóng con người khỏi chế độ nô lệ, mang lại tự do, hạnh phúc cho con người. Mô hình xã hội công xã “ tổ kiến”, “chuồng gà”, “ nhà pha lê” là mô hình cầm tù hóa, nhà hầm hóa con người, tước đoạt tự do và mọi cái riêng tư của con người, đưa con người trở thành chế độ bầy đàn của loài thú là tội ác không thể tha thứ.

“Bút ký từ nhà hầm” là tiểu thuyết chính luận của Dostoyevski nhằm tranh luận với nhà văn, nhà cách mạng dân túy, cách mạng xã hội chủ nghĩa Chernyshevski ( 1828-1889). Chernyshevski kêu gọi nông dân Nga dùng rìu để chặt đổ chế độ Nga hoàng rồi toàn dân tiến lên xã hội công xã nhân dân : ăn chung, ở chung, làm chung, hưởng hạnh phúc chung. Tiểu thuyết “Làm gì ?” của Chernyshevski gửi từ trong tù ra in và phát hành rộng rãi, như một quả bom cách mạng khuynh tả kích động dân Nga nổi dậy “ đấu tranh giai cấp” , mặc dù năm 1861, chế độ nông nô ở Nga đã bị hủy bỏ ( mới hay chế độ tự do báo chí, tự do xuất bản, tự do ngôn luận của chế độ Nga hoàng quá tuyệt vời). Karl Marx từng hết lời ca ngợi Chernyshevski : “ Ông là một học giả Nga vĩ đại, một nhà phê bình bậc thầy đã triệt để phê phán sự phá sản của kinh tế học tư sản”. Tiểu thuyết “ Làm gì” của Chernyshevski xây dựng hàng loạt nhân vật và hình ảnh về xã hội tương lai của Nga, một xã hội xã hội chủ nghĩa tuyệt vời hoàn hảo, không còn giai cấp, mọi người tự nhiên trở nên thánh thiện vì không còn hình thức tư hữu, cả xã hội như lâu đài pha lê trong suốt, mọi người đều nhìn nhìn thấy nhau cười nói múa hát vui tươi phấn khởi như hoa mùa xuân.

V. Lenin đã nhiệt liệt hoan nghênh cuốn “ Làm gì”, gọi Chernyshevski là người thầy của cách mạng Nga. Đến nỗi Lenin đã mượn tiêu đề của Chernyshevski viết một luận cương cách mạng vô sản nổi tiếng “ Làm gì ?”

“Bút ký từ nhà hầm” của Dostoyevski viết nhằm mục đích phản bác, chế diễu quan điểm xã hội chủ nghĩa ảo tưởng và phản nhân tính của Chernyshevski, có ý ví “ lâu đài pha lê- xã hội chủ nghĩa” của Chernyshevski là ngôi nhà hầm, tức một nhà tù thực sự . Dos gọi mô hình xã hội chủ nghĩa công xã kia là “ còn đáng ghét, khủng khiếp hơn nhà tù khổ sai”. Qua tiểu thuyết này, chúng ta thấy thiên tài của Dos đã tiên tri rất chính xác, đã báo trước về cái nhà tù khổ sai có tên xã hội lâu đài pha lê, xã hội chủ nghĩa trại lính, xã hội chủ nghĩa bầy đàn man rợ đã tước đoạt tự do của con người sẽ xảy ra sau này ở nước Nga suốt 74 năm sau ngày Dos chết ( 1917-1991)

Hầu hết các nhân vật trong nhiều cuốn tiểu thuyết của Dostoyevski theo “ ý thức hệ ác”, theo thuyết duy ác đều là những nhà trí thức, những con người muốn nhảy ra cứu đời, cứu thế, trang bị cho mình một hệ tư tưởng thiên tả, thiên ác, coi cái ác là phương cách duy nhất cải tạo thế giới, đưa con người đến thế giới đại đồng. Thậm chí, những nhân vật này đôi lúc cũng lên “cơn động kinh yêu thương con người”, dùng thuyết siêu nhân để biện hộ cho mình : rằng mục đích tốt đẹp cho phép ta dùng bất kể phương pháp, dù giết hàng trăm triệu người để xã hội tiến tới đại đồng thì vẫn cứ là tốt đẹp, là cao cả. Quan niệm nguy hiểm nhất của các phả hệ ác, các hệ tư tưởng của các nhân vật theo thuyết siêu nhân, dùng “ Cái ác sẽ cứu vãn thế giới” nơi các tiểu thuyết của Dostoyevski là chúng núp dưới bóng đen của thuyết vô thần; rằng khi không có Thượng đế, khi Thượng đế đã cút khỏi thế giới thì ta muốn làm gì thì làm, muốn giết ai thì giết, chẳng lo bị trừng phạt. Rằng, không có thượng đế, các đồng chí vô thần chúng ta hoàn toàn tự do, tuyệt đối tự do làm ác,nhưng phát ngôn thì mới thánh thiện làm sao. Các nhân vật duy ác của Dos phải nói là đông như quân Nguyên, chúng vứt bỏ ám ảnh thượng đế để tìm tự do tuyệt đối mà thực thi học thuyết duy ác vô luân của chúng.

Những nhân vật bị Dostoyevski lôi ra từ “dưới nhà hầm” tội ác, trưng ra cho thế giới thấy nhân diện của chúng muốn dùng “ cái ác cứu thế giới” kinh tởm xiết bao, đốn mạt và vô luân xiết bao. Những nhà ác học này muốn dùng phương pháp địa ngục để xây dựng một thiên đường đường dưới thế. Đấy mới chính là thông điệp sâu sắc nhất, nhân văn nhất, Ki-tô nhất của Dostoyevski . Thiên tài tiểu thuyết này đã thông báo trước hàng ba, bốn chục năm với thế giới về đại họa của nhân loại mà thực tế lịch sử bi thảm của thế kỷ XX đã chứng minh những lời tiên tri, những hồi chuông báo động của Dos là hoàn toàn chính xác. Rằng các qủy vương của “lâu đài pha lê” đã đến để địa ngục hóa thế giới bằng thứ thiên đường phi cá nhân, phi sở hữu nồng nặc mùi thú dữ.

“ Lũ người qủy ám” của Dostoyevski ( tiêu đề này lấy từ Kinh thánh) là một tiểu thuyết tôn vinh cái đẹp, tôn vinh tự do, tôn vinh công bằng bác ái, phản bác lại học thuyết duy ác của những kẻ siêu nhân cho mình có quyền giải phóng con người bằng cách giết người, xóa bỏ các tầng lớp người khác không cùng với con người trong quan niệm của học thuyết duy ác. Dostoyevski, một tín đồ trung thành theo chân Chúa, dùng học thuyết Duy -Thiện để đáp lại học thuyết duy ác của các tín đồ Fuorier, Chernyshevski… Các nhân vật siêu nhân, những nhà cách mạng hoành tráng trong “ Lũ người qủy ám” như Piotr Verkhovenski và Sihigaliov từng tuyên bố : “Xuất phát từ tự do vô giới hạn, chúng tôi chủ trương đi đến một nền độc tài vô giới hạn”. Nhân vật trong “ Lũ người qủy ám” diễn thuyết về cái đẹp đồng nhất với cái cao cả, đồng nhất với chân lý Ki-tô trước một đám người hầu như đã bị qủy ám, thờ ơ, vô cảm đang lừ lừ trôi theo dòng cuồng lưu ngầm của cái ác, như sau : “Không có người Anh nhân loại vẫn sống được, không có người Đức cũng thế, không có người Nga sống được quá đi chứ, không có khoa học cũng được, không có bánh mỳ cũng được, chỉ không có CÁI ĐẸP là không sống được, bởi vì sẽ không còn gì trên đời để làm nữa. Toàn bộ bí mật là ở đây, toàn bộ lịch sử ở đây”…” Toàn bộ quy luật của sự tồn tại nhân loại chỉ là để sao cho con người luôn luôn có một cái gì lớn lao vô hạn để tôn thờ. Nếu bị tước đoạt cái lớn lao vô hạn này, con người sẽ không còn muốn sống và sẽ chết trong tuyệt vọng”…

Thông qua bề mặt của đề tái tội ác, qua cái thế giới bị qủy thôi miên làm xã hội con người đánh mất nhân tính, đánh mất tình thương yêu, Dostoyevski muốn phục sinh lại tự do cho con người, với một thông điệp luôn luôn mới, luôn luôn cần thiết cho mọi thời đại : tự do quý hơn bánh mỳ, tự do quý hơn hạnh phúc, tự do đồng nhất với nhân tính. Tiểu thuyết “ Chàng ngốc” của Dostoyevski viết về con người trí thức theo chủ thuyết duy thiện Mưskhin vốn được Chúa tạo nên từ bùn đất của cái đẹp, như Sa mạc trong Kinh Thánh xứ Canaan sinh ra những chùm nho ngon ngọt đến nỗi hai người khiêng nặng. Mưskhin hiện thân của cái đẹp, của sự ngây thơ trong trắng. Mưskhin cả tin, thương người hơn bản thân mình, muốn thế giới hoàn mỹ bằng tình yêu mến. Anh dù học hành nhiều, tri thức hơn người nhưng anh ngốc, anh khờ trước một thế giới dối trá, lừa đảo. Anh đi một mình và rủ người tình Natasia Philippovna theo con đường của Chúa đến Golgotha làm cuốc cách mạng dễ thương của cái đẹp. Nhưng khát vọng đẹp, khát vọng cao cả, khát vọng chân lý của đôi trai tài giái sắc này bị cái ác trần thế vùi dập. “Chàng ngốc “ chính là thông điệp của Dostoyevski về việc cái đẹp đã , đang và sẽ còn bị cái ác đánh bại, cái đẹp đã bị đóng đinh trên câu rút như Ki-tô xưa. Làm sao, làm gì để phục sinh cái đẹp, như Chúa đã phục sinh ?

Nhân vật Raskolnikov nơi kiệt tác “ Tội ác và trừng phạt” của Dostoyevski dường như dùng để nhà văn trả lời thao thức ấy. Dos đưa ra một lý giải thiên khải : khi nào kẻ ác còn khả năng sám hối, Cái Đẹp nhất định sẽ phục sinh. Raskolnikov là một nhân vật trí thức, đọc rất nhiều sách, muốn nhảy ra lập lại trật tự cho thế giới lộn tùng phèo này bằng học thuyết siêu nhân. Anh ta đi đến một kết luận mang đầy vẻ triết học : muốn cứu thế giới phải giết người. Anh ta cũng đưa ra một triết thuyết khác làm cơ sở cho thuyết duy ác sẽ cứu thế giới của mình là cần phải xua đuổi kẻ rách việc, kẻ rình mò tâm hồn anh ta suốt ngày đêm, kẻ canh giữ thế giới như cú vọ canh tổ ra khỏi tâm hồn anh ta và tâm hồn nhân loại là Chúa Jesus. Bởi anh ta biết mang Jesus trong mình, có Jesus bên cạnh, anh ta không được tự do tuyệt đối, không được tự do giết hết kẻ nghèo hèn trên đời để có một nhân loại khác hung ác hơn vì cái ác chính là cái mạnh. Raskolnikov đã giết người một cách có ý thức, giết người một cách triết học, giết người có định hướng xã hội chủ nghĩa. Bằng hệ tư tưởng ác, Raskolnikov đã trở thành một nhà ác học nổi tiếng nhất trong toàn bộ các nhân vật ác của văn học thế giới, một cái ác có chủ nghĩa, chủ thuyết, một cái ác mà nếu đem qủy Satăng so với anh ta, qủy vương kia mới chỉ là hội viên hội từ thiện mà thôi.

Nhưng Dostoyevski là một nhà văn nhân đạo chủ nghĩa lớn nhất thế giời đã không để tên Cain mới này xuống địa ngục của cái ác, khi hắn đã đi hết chặng đường của chủ nghĩa ác và phải vào tù. Chúa Trời, hay chính là tinh thần nhân đạo cao cả của Dostoyevski đã sai một nhân vật nữ thánh thiện xuống tận đáy của vũng lầy tội ác mà gieo vào linh hồn rắn độc Raskolnikov một tia sáng của hi vọng phục sinh : ấy là sự tự sám hối. Nhân vật nữ thánh thiện ấy có tên là Sonia Manmeladova đã đến, bằng tình yêu cải tử hoàn sinh cho tâm hồn Raskolnikov, khiến hắn còn cơ hội làm người và tự sám hối ăn năn suốt cả cuộc đời mình. Chính Kaskolnikov đã bị cái ác dày vò cả đời, đấy chính là đòn trừng phạt ghê gớm hơn lửa địa ngục mà hắn phải nhận lấy để rửa hết tội lỗi trần gian.

Thông điệp vĩ đại của Dostoyevski nằm ở đây : hỡi cái ác, hởi kẻ ác, hỡi chủ nghĩa ác, hỡi chế độ ác, hỡi xã hội ác, các người sẽ vẫn còn có cơ hội hoàn lương nếu các người còn biết sám hối, biết ăn năn tội lỗi mà quay đầu trở lại với chân thiện mỹ. Đấy phải chăng là tinh thần nhân đạo cao cả nhất của Chúa Ki-tô thổi vào ngòi bút thiên sứ Dostoyevski ?

Sau thành công vang dội thế giới của kiệt tác “ Tội ác và trừng phạt”, Dostoyevski đã được Chúa ban cho một nàng thánh nữ khác, không phải là thánh nữ Sonia hư cấu đến cứu linh hồn Raskolnikov, mà là một thánh nữ trần gian rất thật tên là Anna Grigorievna Snitkina mới vừa 20 tuổi. Trong cơn bĩ cực nhất của cuộc đời, Dostoyevski vào những năm 1865, 1866, 1867 hầu như đã bị con quái vật cờ bạc nuốt sống. Cùng vời đam mê cờ bạc đến gần như mất trí, là đam mê trác táng rượu chè, trai giái sa đọa, làm Dos khánh kiệt đến nỗi có thể chết đói.

Nhưng Chúa đã phái nữ thiên thần Anna Skitkina đến cứu ông trong một cuộc kiếm tìm người thư ký đánh máy. Sau này, Anna thành vợ hiền của Dostoyevski, vừa làm vợ vừa làm người giúp việc, người quản lý tác phẩm và tiền mạc, người sinh cho ông mấy đứa con dễ thương, người đóng vai trò bảo mẫu cho chú bé con của Chúa Trời là Dostoyevski với bộ râu dài của các thầy tu Chính thống giáo, lúc nào cũng đăm chiêu trong bộ áo choàng thùng thình như đang cùng ba môn đệ chờ Chúa Jesus cầu nguyện toát mồ hôi máu vì sợ hãi quân dữ sẽ tới bắt bằng nụ hôn Juda trong vườn Gietsimani xưa.

Trước người vợ cuối cùng Anna - một người vợ vĩ đại - Dos đã từng kết hôn với với người đàn bà đã từng có một đời chồng và có con riêng là Maria Dmitrieva Isaeva do ông quen từ nơi đi đầy tại vùng tây Xiberi. Trong đêm tân hôn với người đàn bà tuy đẹp mà hơi bị rỗ hoa này, trong phút động phòng hoa chúc, Dostoyevski đã xúc động đến nỗi lên cơn động kinh, miệng xùi bọt mép như bong bóng xà phòng, giãy đành đạch như con trạch trong rổ, khiến vị hôn thê kinh hãi khóc như mưa gió than rằng : Chúa ơi, sao Ngài lại chơi xỏ con đến thế, Chúa lại ban cho con một con cua râu dài này làm chồng, khiến nó xùi bọt mép ra như dân Do Thái xưa ăn phải bả của Pharaông. Lạy Chúa tôi, sau một tuần lấy nhầm phải con cua xùi bọt mép vì động kinh làm chồng, con mới biết mình may mắn lấy được một chàng trai còn tân, một chàng trai chưa từng biết mùi đàn bà…Maria dù sao cũng phải tạ ơn Chúa đã ban cho nàng một thày tu trinh tiết làm chồng đang nằm kia run lẩy bẩy sau phút hoan lạc ái ân. Nhưng đời sống vợ chồng của Dostoyevski không hạnh phúc vì vợ hay ghen, vì ông không có nhiều tiền khiến hai người phải vay nợ để khỏi chết đói.

Sau khi người vợ chết vì bệnh lao phổi, Dostoyevski tự do theo qủy dâm dục chui vào giải phóng các nhà thổ sau những cơn rượu chè cờ bạc be bét. Ông cặp bồ với một cô gái có học, chịu chơi, có thể gây ba bốn trận bão trên giường trong một ngày, đẹp một cách lõa thể, có cặp bồng đảo khiếu khích cả thày tu tên là Apollinari Suslova. Cuộc tình ăn chơi hưởng lạc xảy ra sau những canh bạc này của Dos không bền, cô gái phóng đãng kia cuối cùng đã chia tay ông, đẩy nhà văn xuống các trang giấy trắng mà đem sức tàn dùng ngòi bút đào huyệt giấy để chôn mình : “ Bút đào huyệt giấy mà chôn mình dần” ( thơ TMH)

Chính người vợ do Chúa sai đến là Anna Snitkina kém Dos 25 tuổi đã cứu ông thoát chết khỏi các huyệt giấy đêm đêm ông mòn mỏi đào kiếm chữ để lấy tiền trả nợ món vay trước từ các ông chủ xuất bản ki bo như sâu đo kia. Cũng chính nhờ sự phục vụ chồng vô điều kiện của bà, mà Dos có thời gian, có hứng khởi thực hiện thiên mệnh cao cả nhất đời mình là viết nên đại kiệt tác như một nước Nga thu nhỏ, một thế giới thu nhỏ có tên là “ Anh em nhà Karamazov”

Dos có ngẫu hứng sáng tác rất đặc biệt là hát lên, đọc lên, diễn lên các lời mới của cuốn tiểu thuyết để bà vợ Anna ghi chép lại. Ông có một giọng nói rất truyền cảm, rất Nga, âm vang ấm áp như giọng các thánh tu rừng xưa đứng một mình trên núi giảng lời Chúa cho chim muông suối rừng nghe . Có lần Dostoyevski đọc bài thơ “ Nhà tiên tri” của đại thi hào Puskin khiến cho một bà qúy tộc sướng quá, xúc động quá mà ngất đi, tí chết.

Dos mặc bộ áo choàng thày tu thùng thình, lưng thắt dây gai, đeo tượng thánh giá Chúa trễ xuống ngực toòng teng, có khi tay cầm cuốn Kinh Thánh bé, có khi không, rồi ông đi lại nhập đồng đọc to từng lời cho bà vợ thư ký đi theo ghi từng con chữ, hòa tan bản thân mình mà đóng vở kịch độc diễn, lúc là Fiodor Karamazov cha, lúc là người con trưởng Dmitri Karamazov, lúc Dos lại là người con thứ Ivan Karamazov, lúc Dos hóa thành người con rơi, nửa kẻ hầu nửa con trong nhà là Smerdiakov, lúc Dos hóa thành người con thiên sứ trong nhà Aliosa…Bằng hình thức viết văn diễn kịch nhập đồng, một mình Dos đóng vai cả thế giới, đóng vai thiện vai ác, rồi trộn thiện vào ác, trộn qủy sứ vào thiên thần thành món cocktail của Chúa, với những nhân vật bi kịch muôn mặt con người, với vô vàn chiều kích đôi khi trái ngược nhau. Nhiều khi sự độc diễn của ông nhanh kinh khủng, khiến bà vợ thư ký chép mỏi tay, chữ trên giấy dù chạy như ngựa không đuổi kịp cái thế giới tiểu thuyết đang diễn ra với tốc độ thiên sứ của kịch sĩ thiên tài diễn kịch trên mặt phẳng giấy là Dostoyevski.

Mỗi lần viết xong một trường đoạn của “ Anh em nhà Karamazov” Dos ngã vật xuống giường, đôi khi co giật động kinh, đôi khi phờ người như xác chết, lại đôi khi mắt sáng rỡ, hân hoan như vừa được thánh Pier rước lên thiên đường…Đôi khi như bị qủy ám, ông làm dấu đọc kinh rất lâu, rồi suy niệm nhờ Chúa dẫn đát ông hoàn tất con đường thương khó của các nhân vật trong cuốn tiểu thuyết cuối cùng. Hình như Chúa bảo ông : hôm nay ngươi nên tha tôi tớ gái của ta là Anna để nó cho con bú, để nó dọn dẹp căn nhà như đống rác của nguơi, để nó nấu món bò hầm Nga la tư cho ngươi khỏi chết đói, mà đi hết con đường vác đỡ thánh giá cho ta. Thế là Dos lại ngồi một mình, cắm mặt xuống trang giấy, thả cho ngòi bút phi nước đại, tứa ra một thứ máu xanh gọi là chữ, trước bình mực tổ bố như pháo đài từng cầm tù ông thu nhỏ, để những sợi râu dài Chính thống giáo quét lên trang giấy, như bọn râu dê này muốn trói nghiến lấy từng chữ ông vừa viết, quyết không cho chúng bỏ chạy như người Nga bỏ chạy khi quân Thổ xông đến…

Sau huyền thoại Cain giết em trai mình trong kinh Cựu ước mà dân gian có thành ngữ “Anh em nhà Cain”, đến lượt mình, Dostoyevski đã cống hiến cho nhân loại một huyền thoại khác :” Anh em nhà Karamzov”, nâng cao hơn tội ác mà Cain con ông Adam & Eva đã giết em trai ruột mình, bằng tội ác con giết cha.

Chính là đứa con rơi Smerdiakov đã ra tay giết cha ruột của mình, theo cái triết lý của người anh trí thức, nhà tư tưởng Ivan Karamazov : Chúa đi vắng rồi, Chúa trốn khỏi trần gian rồi, không có Chúa mày mới có tự do tuyệt đối, mày muốn làm gì thì làm, giết người ư, vô tư, cứ giết đi, nếu mày thích. Mấy anh em nhà Karamazov, trừ vị con của Chúa đi lạc vào gia đình Karamazov là Aliosa Karamazov, tất cả đều gốc có đạo, đều chịu phép rửa tội ở nhà thờ; nhưng tất cả, cả Fiodor cha và ba người con kia, đều muốn tìm một góc khuất vô thần của thế giới để cư trú, để che mắt Chúa và để tự do tuyệt đối muốn hãm hiếp, muốn giết người xin tùy thích.

Fiodor Karamazov cha, do cơn dục vọng của qủy sứ mà sinh ra, sợ Chúa hơn sợ cọp, nhưng liên tục tìm những căn hầm trú ẩn đào sâu như hang chuột, như huyệt mộ trong tâm hồn tội lỗi của mình để trú ngụ, hòng thoát khỏi sự canh chừng của Chúa để dâm ô trụy lạc thỏa thích, để hãm hiếp cả một cô gái tật nguyền mà sinh ra quái thai nửa người nửa ngợm Smerdiakov. Và quỷ vương đã đến làm mối cho hai cha con Fiodor và Dmitri chơi chung một con qủy cái đánh son môi với bộ ngực to ngang núi Sọ, vừa liếc mắt đưa tình vừa phun mật ngọt dâm dục lên nhà Karamazov như rồng phun mưa. Sự loạn luân thống trị gia đình Karamzov, như từng thống trị thành Sodome bị Chúa hủy diệt vì loạn luân, vì tội lỗi ngút trời xưa trong Kinh Thánh.

Triết gia vô thần, nhà tư tưởng Ivan Karamazov đã nổi loạn chống lại trật tự an bài của Chúa đã cung cấp cho Smerdiacov vũ khí để biện minh, châm mồi lửa anh hùng rơm khao khát sự trả thù, tiêm chất ma túy tham lam để hắn giết chết cha mình mà cướp của. Sau cái chết của người cha Feodor dâm ô trụy lạc, tham lam bủn xỉn, nghiệp ngập bê tha, kẻ nô lệ của dục vọng thấp hèn, kẻ trốn Chúa để hành lạc với tình nhân của con trai Dmitri Karamazov, khiến Dmitri bị đi tù oan…

Hình như sau cái chết của người cha, Dostoyevski đã cho cái ác tận cùng trong gia đình này cơ hội tỉnh ngộ là chút lương tâm còn sót lại lên tiếng sám hối.Dmitri biết mình bị bắt vì oan, bị vu cho tội giết cha mà y vẫn cúi đầu nhận thay cho các em mình. Đầy là dấu hiệu của cái ác thức tỉnh. Dos đã thay mặt Chúa Ki-tô mà cứu gia đình Karamazov bằng cách cho tên giết cha Smerdiacov hối hận quá mức, dày vò quá mức mà thắt cổ chết theo đường của Juda bán Chúa. Cả Ivan, cả Dmitri, cả Aliosa con út dù là thiên thần đức hạnh bay nhảy trong khu vườn đầy rắn rết nhà Kamarazov, cũng đều bị dày vò, đều hối hận vì tất cả cùng là can phạm giết cha.

Và lạ thay, người đọc kiệt tác này dường như cũng biến thành một nhân vật của cuốn sách, cũng hối hận vì cảm thấy mình đã góp phần gián tiếp gây ra vụ giết cha của anh em nhà Karamazov. Nhân loại sau Dos tuồng như dân tộc nào, nước nào, chế độ nào cũng là xã hội của những gia đình anh em nhà Karamazov. Thông điệp của Cái đẹp sẽ cứu thế giới ở chỗ nơi tột cùng của cái ác, nơi đáy hỏa ngục của nhà Karamazov, Dos đã để ngỏ một tia hi vọng là sự sám hối giúp con người có cơ quay lại với chân thiện mỹ, với đức tin vào tự do công bằng bác ác mà Ki-tô đã dùng dùng máu của mình để ký khế ước mới với nhân loại ( Tân Ước).

Buồn thay cho những anh em nhà Karamazov của dân tộc Việt Nam ta hôm nay, nơi cái ác, cái xấu, cái dối trá đang thống trị mà kẻ cai trị hình như không còn khả năng sám hối, không còn khả năng xấu hổ, không còn khả năng hướng thiện trong hội chứng nói dối muôn năm, muôn năm nói dối. Dostoyevski, đức thánh nhân của chủ nghĩa hiện thực nhân đạo ơi, Ngài hãy giúp nền văn học của chúng tôi, nền chính trị của nước chúng tôi một que diêm hi vọng mang tên khả năng sám hối nơi bóng đêm trường cửu đang bao phủ trái tim kẻ vô thần, từng ra tay đập phá đình chùa, nhà thờ, miếu mạo …còn có cơ hội tỉnh ngộ.

Nhân mùa giáng sinh, đọc lại kiệt tác “ Anh em nhà Karamazov” của ngòi bút thiên sứ Dostoyevski, người mà chính ra phải được giáo hội Chính Thống giáo Nga phong thánh, nghe đâu đây lời thiên thần hát mừng Chúa ra đời bằng tiếng nói thầm vang vang trong gió : hỡi con người, hãy nhận lấy tự do và mặc vào mình như áo giáp của cái đẹp mà mang công bằng bác ái đến cho anh em các người. Hỡi người, người lấy quyền gì để đàn áp anh em ngươi, để tước quyền tự do dân chủ của dân chúng đất nước người, để bắt người yêu nước vào tù, để cướp đất nhà Chúa…? Hỡi tự do, hãy thổi lên cơn gió của Chúa Trời để giải thoát anh em ta khỏi mọi sự áp bức, thoát khỏi mọi nhà tù trá hình đang núp trong những xảo ngôn mật ngọt rắn rết.

Ơn Chúa, gấp kiệt tác của thiên tài Dostoyevski, người từng bị cấm nhắc đến, bị đốt sách suốt 74 năm trên đất nước của Ngài, vang vang đâu đây lời văn hào Nga từng được giải Nobel Alexander Solzhenitsyn đọc trong buổi nhận giải thưởng Templeton vì những đóng góp của ông cho sự thăng tiến tôn giáo trên toàn thế giới năm 1983, rằng : “ Chính con người quên lãng Thượng Đế nên đại thảm kịch nước Nga đã xảy ra” .,.

Sài Gòn ngày 17-12-2011

T.M.H.

http://doithoaionline2.blogspot.com/2011/12/dostoyevski-trong-mot-gioi-duy-ac-tran.html#more

ĐỌC LỜI THỀ LÁ SEN

2011-12-14T10:26:00.001+07:00

Đọc “Lời thề lá sen ”

NGUYỄN KHÔI bình bài “Lời thề lá sen” của Nguyễn Đăng Luận

Tháng 7, Thi nhân về quê, tới ao sen đầu làng…vừa mùa Sen nở lục biếc chen hồng, lòng bật lên một “Ý Xưa” (cổ ý) :

Sen lá như dù biếc
Sen hoa tựa má đào
Nhớ ai chưa gặp mặt
Thơ thẩn mãi bên ao
(Phù Thúc Hoành)

“Ý xưa” là lối thơ tả tình theo tứ thơ cổ, nên thường gọi “cổ ý”. Gặp cảnh sinh tình nảy ra ý thơ…với cái thói đa tình của Thi nhân xưa nay đều thế. Ở Phù Thúc Hoành (Đại Việt-đời Lê) thấy Sen trên ao mà người thì chưa thấy vẫn đẻ ra một tứ thơ lạ “nhớ ai chưa gặp mặt” rất phi lý nhưng lại thật là thơ để Thi sĩ có cái cớ “thơ thẩn mãi bên ao”…

Còn xưa hơn nữa, ở Bạch Cư Dị (702-846) đời Đường bên Trung Hoa, thì với “Trên ao” (Trì thượng):

Cô em bơi chiếc thuyền con
Bẻ hoa Sen trắng lon xon trốn về
Ngây thơ chẳng biết giấu che
Mặt bèo còn rẽ lối đi rành rành…

Cái “Ý” (cái cớ, cái “cửa mở” vào thơ ) ở đây là “thâu thái bạch liên hồi”(câu 2) là Ý mới tạo ra Tứ lạ ” bất giải tàng tung tích “(câu 3)…

Và hôm nay, với Nguyễn Đăng Luận về quê Sơn Tây, đến đầu làng gặp Ao Sen…thì cả một trời thơ hoài niệm- “Ý cũ” (hồi tưởng lại cả cái duyên xưa cũ càng), rồi bật lên một “khúc Kinh thi xứ Đoài – tân biên” đọc lên rõ sướng:

LỜI THỀ LÁ SEN

Lá Sen chưa kịp đi tu
Mà hoa Cúc đã nhuộm thu óng vàng
Yêu em mua cốm làng Vòng
Nâng niu anh gói trong lòng lá Sen
Lời thề hôm ấy của em
Thơm như cốm ướp hương Sen giữa mùa
Không ngờ, anh thật không ngờ
Lá Sen rách. Cốm bây giờ thơm đâu?

Đúng, với giọng điệu ngôn từ của “Lời thề lá sen” thật như là một khúc ‘Kinh thi Việt” thuần túy, chất liệu thơ là Ca dao lục bát thuần Việt.

Bài thơ có đủ “Tình – Cảnh – Sự” : Tình chan chứa, cảnh nhà quê rất thơ khi “hoa Cúc nhuộm thu óng vàng”; “Sự” ở đây là có sự cố, ( có vấn đề) để gây vết thương lòng…
“Lá Sen đi tu” là sáng tạo độc đáo của Thi sĩ , đã nhân cách hóa cái Lá Sen (ám chỉ cái Cô Nàng) ẩn dụ như ‘Lá Diêu Bông” của Thi sĩ Hoàng Cầm… Cái bi kịch là “chớm xuân mà đã thu rồi”- Lời thề của Nàng “thơm” như gió nội hương đồng nên nó bay đi (lời thề gió bay) để Chàng thật không ngờ…?

Ở trên là “Lá Sen…đi tu” (mở), kết là “Lá Sen rách” – trên “tu”/ dưới “rách” đối chọi nhau, coi như 2 “chữ mắt” (nhãn tự) được Nhà thơ đặt ở vị trí (đầu/ cuối) rất đắc địa làm tỏa sáng cả câu thơ, gây âm vang trong lòng người đọc…

Câu 5+6 tạo ra một tứ thơ khá đắt – mà tứ thơ là cái ĐẸP toát ra từ chữ nghĩa, ý tưởng và nhạc điệu- Nó hàm ẩn đủ tư tưởng (sợi chỉ đỏ),ngôn ngữ cùng “thi trung hữu nhạc”.
Nó là hình tượng thơ diễn đạt được một ý trọn vẹn. Ý đẻ ra Tứ… Đây chính là đặc sản của tâm hồn Thi nhân với một “Thi cách” riêng là thế. Nó là rường cột kết cấu nên bài thơ, làm nổi bật chủ đề của bài thơ (chứa đựng triết lý sâu sắc, nội dung có tầm bao quát lớn), cốt lõi (thành tựu) của bài thơ chốt ở 2 câu :

Lời thề hôm ấy của em
Thơm như cốm ướp hương Sen giữa mùa

đã tạo ra một Tứ thơ ĐẸP để đi đến cái “kết” hẫng hụt… bây giờ thơm đâu ?Đau/ mất mát, nhưng không bi lụy- tâm hồn vẫn trong sáng thanh thỏa như hồn chàng Thi sĩ chốn chân quê, kiểu “hôm qua em đi tỉnh về…”

KẾT: Bài thơ Hay thật, nhưng chưa toàn bích! Phải chăng do Nhà thơ quen làm theo lối tự do, không câu nệ niêm luật nên chưa chú ý về phép luyện chữ, ghép vần của thơ lục bát truyền thống do đó việc chọn “từ” (chữ) chưa thật vần, còn lặp từ như vàng/ vòng, câu 4 đã “Sen” xuống câu 6 lại “Sen”…?
Tuy vậy, điều nổi bật là bài thơ này có “Thi cách Nhà quê” (đạt); “Ý” tuy không mới nhưng lại tạo được Tứ lạ…đó là bữa tiệc tâm hồn của riêng Nguyễn Đăng Luận. Cái làm nên bài thơ HAY ở đây là khởi từ một ý thơ sâu sắc (dù là Cổ Ý) nhưng với tâm hồn thơ sung mãn, đang độ chín, Nguyễn Đăng Luận gặp cảnh (cũ) sinh tình (nhớ Nàng xưa) đã bật ra một Tứ thơ để bạn bè nhớ mãi khó quên.

Góc Thành Nam – Hà Nội 10-10-2011
Nguyễn Khôi- cẩn bút

TRƯỚC TÁC KHOA HỌC

2011-11-30T20:09:00.000+07:00

Tưởng niệm nhân 229 năm ngày sinh nhà bác học Phan Huy Chú:

TRƯỚC TÁC KHOA HỌC

ĐỂ MỘT ĐỜI HIỂU THẤU MUÔN ĐỜI

THÁI DOÃN HIỂU

Năng lượng khoa học mà Phan Huy Chú gửi vào bộ sách Lịch triều hiến chương loại chí là khuynh hướng tư tưởng duy lý, phương pháp tư biện phân tích, phân loại, tổng hợp một cách nhất quán, hệ thống logic, tạo nên được một sản phẩm văn hóa khổng lồ, đột phá, vượt quá xa thời phong kiến trung cổ của văn minh… nông nghiệp. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, chính Phan chứ không ai khác là người tiên phong khai sáng cho sự tiến triển của văn hóa nước nhà từ cổ đại sang hiện đại.

Phan Huy Chú (1782-1840) là nhà thơ, nhà bác học lỗi lạc của thế kỷ XIX.

Phan Huy Chú tự Lâm Khanh, hiệu Mai Phong. Quê quán của ông ở xã Thụy Khê, tục gọi làng Thày, một vùng quê có thắng tích Sài Sơn ở Hà Tây. Quê gốc - họ Phan Huy của ông hiện nay vẫn là một dòng họ lớn có truyền thống khoa bảng ở xã Thạch Châu, huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh. Gốc gác xa xưa của họ nổi tiếng về nghề ca xướng.

Phan xuất thân trong một gia đình trí thức có tầm cỡ với những tên tuổi đáng nể trọng : Phan Huy Cận (ông nội), Ngô Thì Sĩ (ông ngoai), Phan Huy Ích (cha), Ngô Thời Nhiệm (bác – anh mẹ), Ngô Thì Vị (cậu), Phan Huy Ôn (chú), Phan Huy Sáng (chú), bà Ngô Thị Thục (mẹ) là người có học, rồi vợ ông (con gái danh y, quan thượng thư, tiến sĩ Nguyễn Thế Lịch tức Nguyễn Gia Phan)… Gen di truyền, sự kế thừa và môi trường ấy đã nâng đỡ, tơ trời vấn vít tạo nên tài năng, học vấn cho Phan. Vốn thông minh, lại được các thành viên trong gia đình rèn cặp nên Phan học rất giỏi, nổi tiếng uyên bác cả vùng Sài Sơn.

Phan sống trong gai góc vây bủa thời tráng niên của mình là một hàng rào lý lịch khá đặc biệt nguy hiểm : nội thân ngoại thích của ông đều là trụ cột của Tây Sơn - kẻ tử thù của nhà Nguyễn vừa bị họ đánh đổ, trả thù khốc liệt, hèn mạt. Con đường thi thố tài năng bằng hoạn lộ thật mịt mờ. Sau vài phen thử vận may vào năm 1807 và 1819, không vượt khỏi tú tài vì bị kỳ thị, ông Kép Thày (dân làng nể trọng gọi thế) đành chuyển sang con đường trước thuật với tất cả năng lực được tu luyện khá kỹ càng cùng chí hướng nung nấu của một trí thức tự do. Ròng rã 10 năm trời từ tuổi 27 (1809) đến tuổi 37 (1819), Phan dựng nhà trong núi, “đóng cửa tạ khách” (đóng cửa không tiếp khách) để làm sách. Sống giữa một thiên nhiên u nhã với bạt ngàn sách vở tàng trữ được bao đời trong kho thư tích gia bảo của gia đình, Phan đã chịu đói lạnh dùi mài nghiên cứu, tổng kết được mọi điển chương, thâu tóm được mọi tinh túy học vấn dân tộc của những người đi trước, soạn ra bộ bách khoa sử học đồ sộ Lịch triều hiến chương loại chí.

Năng lượng khoa học mà Phan gửi vào bộ sách là khuynh hướng tư tưởng duy lý, phương pháp tư biện phân tích, phân loại, tổng hợp một cách nhất quán, hệ thống logic, tạo nên được một sản phẩm văn hóa khổng lồ, đột phá, vượt quá xa thời phong kiến trung cổ của văn minh… nông nghiệp. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, chính Phan chứ không ai khác là người tiên phong khai sáng cho sự tiến triển của văn hóa nước nhà từ cổ đại sang hiện đại.

Dẫu không có chân trong đám đại khoa nhưng tiếng thơm của Phan vẫn bay xa. Vua Minh Mệnh nghe tin đồn xuống chiếu triệu ông vào Huế cho giữ chức Hàn lâm viện biên tu (1821), sung đoàn sứ bộ đi sứ nhà Thanh (1828), thăng Hiệp trấn Quảng Nam (1829). Sau đó Phan bị giáng. Năm 1831, lại được cử đi sứ Trung Quốc lần hai, khi về bị cách tuột vì bị ghép tội lộng hành. Năm 1832, lại bị Minh Mạng bắt đi tiền quân hiệu lực ở Inđônêxia về công thương buôn bán.. Xong việc, Phan được khôi phục với chức vụ Tư vụ bộ Công. Trên thực tế, Minh mạng cũng muốn dùng Phan nhưng không thể ưu ái, tin cậy được bọn cừu gia đệ tử. Bản thân Phan cũng vậy, làm sao ông có thể yêu quý cái triều đình đã nọc cổ cha và bác ông đánh tóe máu, một người mang đầy thương tích, một người tử thương giữa Văn Miếu ? Phan không phạm lỗi sao được khi tài năng và đức thương dân của ông vượt ra khỏi trí não lôi long hẹp hòi, bảo thủ của bọn hủ nho già (1)

Có lẽ đến đây, trên mười năm “tha hóa” (chữ dùng của nhà sứ học Lê Văn Lan) làm quan chức hành chánh triều nhà Nguyễn, Phan đã lợm mùi khổ nhục thăng giáng nơi quan trường, lấy cớ đau yếu xin cáo quan về nghỉ, mở trường dạy học ở Thanh Mai, rồi mất ở đó. Mộ ông hiện nay còn táng tại ở xã Vân Thắng, huyện Ba Vì, Hà Nội.

Ngoài bộ Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú còn để lại : Hoàng Việt địa dư ký: sách viết về địa lý nước ta dưới triều Nguyễn; Hoa thiều ngâm lục là tập thơ Phan đi sứ Trung Quốc lần thứ nhất (1825) gồm: quyển thượng có một bài tựa, 161 bài thơ, 3 bài phú, quyển hạ có 114 bài thơ, 1 bài phú và 8 bài từ; Hoa trình tập ngâm là tập thơ Phan đi sứ Trung Quốc lần thứ hai (1831) gồm 127 bài thơ; Dương trình ký kiến (ghi chép những điều tai nghe mắt thấy trong cuộc hành trình trên biển) khi Phan đi tiền quân hiệu lực sang Inđônêxia (1832), tác phẩm này bị mất nay chưa tìm thấy; Nam trình tạp ngâm tập thơ 36 bài (bị mất); Tiến Ngọc phả biểu là cuốn gia phả nhà Nguyễn do Phan và một người khác soạn dâng Minh Mệnh.

Lịch triều loại chí là công trình lớn nhất làm cho tên tuổi của Phan sống mãi. Toàn bộ trí tuệ, tài năng, sự đam mê khoa học, ý chí lao động Phan dồn hết cho công trình này. Nó là sự kết tinh một tình yêu lớn đối với lịch sử và văn hóa của dân tộc.

Trong lời tựa của tác phẩm, Phan đã kể về công việc của mình:

“Nước Nam từ Triệu, Đinh, Lê, Lý, trần, phong hội đã mở, đời nào cũng có chế độ của thời ấy. Đến thời nhà Lê kiến thiết kỹ càng, phép tắc đầy đủ, thanh danh của nước và văn hóa, nhân tài đều thịnh không kém gì Trung Hoa…

Duy điển lễ của các triều trước chưa có sách sẵn. Trong quốc sử biên chép công việc hàng năm về điển lễ còn sơ lược nhiều. Huống chi từ năm Bính Ngọ (1786) xẩy ra việc binh đao đến giờ, sách cũ tan nát, chỉ còn lại một ít của các cố gia thế tộc cất giấu đi. Các sách nát, vở cũ còn lại biên chép lẫn lộn sai lầm chưa lần ra đầu mối, có bàn về điển cố các triều thì lờ mờ không bằng cớ vào đâu. Vậy thì, chép lấy những điều mắt thấy tai nghe, chia ra từng việc, từng loại để làm một quyển có khuôn phép há chẳng phải là nhiệm vụ của nhà học giả ư ?

Tôi từ nhỏ đi học vẫn thường có chí ấy. May nhờ sách vở của mấy đời để lại và sự dạy dỗ của gia đình nên về điển chương gọi là có biết qua đầu mối, nhưng hiềm vì sứ sách tản mát chưa kịp sửa chép. Từ khi vào núi đến giờ, mới đóng của tạ khách cố sức tìm nhặt, sau khi đọc sách được nhàn rỗi, thì lại tùy từng loại khảo xét và đính chính, có khi nghĩ được điều gì thì làm ra lời bàn. Ngày tháng góp lại đến nay đã trải 10 năm, biên chép đã xong”…

Lịch triều hiến chương loại chí tất cả có 10 chí, 49 quyển ghi chép 10 bộ môn được phân loại, nghiên cứu, theo trình tự:

1- Dư địa chí: nghiên cứu sự thay đổi về lãnh thỗ bờ cõi qua các thời đại.

2- Nhân vật chí: kể về hành trạng cá vua chúa, những nhân vật như danh tường, hiền sĩ có công tích đối với các triều đại.

3- Quan chức chí: việc đặt quan chức và thay đổi quan chức các triều đâi, chế độ phâ phát bổng lộc, chế độ bổ dụng người làm qua.

4- Lễ nghi chí: những quy định về y phục, mũ miện, xe cộ của vua chúa, các phong tục thờ cúng, tang ma, cưới hỏi.

5- Khoa mục chí: phép tắc thi cử, thể lệ các kỳ thi, học vị học chế các đời.

6- Quốc dụng chí : sổ hộ khẩu, phép thu thuế, đánh thuế hàng hoá, tiền tệ, chế độ ruộng đất…

7- Hình luật chí: khái quát về luật lệ, luật pháp các đời.

8- Binh chế chí: việc tổ chức quân đội, chế độ quân lương, quân trang, quân dụng, phép thi võ.

9- Văn tịch chí: nói về sách vở, văn hóa, văn học các thời.

10- Bang giao chí: thể chế ngoại giao, nghi lễ đón tiếp các sứ thần các nước.

Đó là toàn bộ lịch sử văn hiến của một dân tộc chứa đựng trong bộ sách bách khoa toàn thư với chiều rộng và bề sâu 10 khoa học thiết yếu của một quốc gia. Thực chất công việc nghiên cứu của Phan là tỉ mẩn làm công việc phân loại, hệ thống và đánh giá các tri thức. Với cốt cách sáng suốt, sành sỏi, bao quát, tường tận với tính chính xác của tư liệu, sự tôn trọng sự thực khách quan, Phan Huy Chú đã vững vàng đóng các vai nhà sử học, nhà địa lý, nhà luật học, nhà kinh tế học, nhà giáo dục, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà thư tịch học, nhà nghiên cứu và phê bình văn học… Lĩnh vục nào Phan cũng tỏ ra uyên thâm, chứa đựng nhiều tư tưởng tiến bộ, thể hiện tinh thần dân tộc độc lập và bản lĩnh học thuật cao cường của cá nhân Phan cũng như tinh hoa của các thế hệ. Sau 177 năm từ khi Lịch triều hiến chương loại chí ra đời, liệu có ai đó ở nước ta dám làm một công trình quy mô như ông “tú quèn” họ Phan này chăng ?

Tính mục đích của Lịch triều hiến chương loại chí nằm ngay trong tên gọi của nó: hãy giữ vững và làm theo pháp chế, điển chế của các đời. Rõ ràng sách là đối tượng nghiên cứu phổ biến tâm thuật trọng yếu của nhà bác học, ông nghĩ: “Cái tinh vi của lòng nghĩ ngợi lo toan, đều gửi gắm trong văn chương để hiếu thấu đường đời. Văn minh của loài người đều chứa trong sách” (Tựa Văn tịch chí).

Cùng với tập ký Vân đài loại ngữ của nhà bác học Lê Quý Đôn, Lịch triều hiến chương loại chí là một trước tác khoa học chặt chẽ, khuôn mẫu để “người đọc một đời hiểu thấu muôn đời”.

Khi bộ Lịch triều hiến chương loại chí dâng lên, vua Minh Mạng thưởng cho Phan 30 lạng bạc, 1 chiếc áo sa, 30 ngòi bút lông, 30 thỏi mực. Chút nhuận bút hương hoa bạc bẽo cho mười năm lao động khoa học với công trình không ai sánh nổi đã không làm cho Phan buồn tủi, trái lại làm ông vui sướng vì bao điều tâm huyết của nhà học giả kiêm nghệ sĩ gửi gắm trong đó đã được khắc in và phổ biến.

----------------------

(1) Sách Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhị kỷ chép : Vào năm Minh Mệnh thứ tư (1823) “Lang trung bộ Lại Phan Huy Chú dâng sớ điều trần bốn việc, nói nhiều điều viển vông, bậy bạ, không thiết thực việc đời. Vua xem cười bảo rằng “Chú cầu tiến thân mong được hợp ý như bọn Mao Toại tự tiến vậy”, rồi trả lại sớ”.

NGÔ NGHÊ NGỐ NGHỆ

2011-11-27T08:04:00.000+07:00

NGÔ NGHÊ NGỐ NGHỆ, NGỘ, NGHI NGỜ

Phiếm đàm của THÁI DOÃN MẠI

Có những điều quen thuộc với mọi người mà mình không hiểu gọi là ngố. Ngộ có nhiều nghĩa: là gặp (hội ngộ), là sai lầm (ngộ nhận) là hiểu ra (diệu ngộ) là trái ngược (ngộ ngược). Có lẽ nhiều người phải trải qua như thế. Sợ bị người đời chê là dốt nát, tôi đành ghi cái ngố của mình vào nhật kí để “ một mình mình biết một mình mình hay”.

Hôm qua làm cái đơn, dòng đầu là CH XHCN VN, quốc hiệu này làm tôi nhớ tới quốc hiệu 1945 VN DC CH. Điều này làm tôi ngờ ngợ vị trí của danh từ riêng VN. Ngố Nghệ tự lí giải: quốc hiệu 45, VN là trung tâm ngữ, DC,CH (tính từ) làm định ngữ. Vậy cụm từ VN DC CH được sắp xếp theo trật tự cú pháp nước Nam ta. Suy rộng ra , quốc hiệu 76 CH XHCN VN được sắp đặt theo cú pháp Tầu chăng ? Vua Minh Mạng đặt quốc hiệu Đại

Nam

thì chắc chắn thuận theo cú pháp Tàu là nhẽ dễ hiểu. Học tập Bác Hồ tôi muốn dân tộc hóa quốc hiệu nước mình : VN XHCN CH . Ôi, nghe mà nghịch cái lỗ nhĩ, phải chăng ta quen tai đi rồi !

Trong các đại lễ, quốc thiều VN vang lên thật hùng tráng. Nghe nói ban đầu Tiến Quân Ca (ra đời trong hoàn cảnh phát xít thực dân hoành hành) có ca từ : “thề phanh thây uống máu quân thù”…, sau này được sửa lại : “thề vì Dân chiến đấu không ngừng”… nghe nhân văn mà vẫn hào sảng. Nay trộm nghĩ trong quốc ca có câu : “Đường vinh quang XÂY XÁC quân thù nghe ra có mùi hiếu sát”. Nghĩ rằng Nguyễn Trãi đánh quân Minh nhưng vẫn sẵn mở đường hiếu sinh, Bác Hồ những ngày căng thẳng cuối năm 1946 vẫn tính đường nhân nhượng, để Pháp, Việt không đổ máu. Mạo muội tôi đề xuất ca từ thay thế: “Đường vinh quang thấm máu anh hùng”, để tôn vinh ý chí quật cường cả một dân tộc anh hùng, tránh cái hành vi trả thù Cám của Cô Tấm dịu hiền trong cổ tích.

Có người lấy thơ phổ nhạc, tôi mơ ước lấy thơ “phổ họa”, nếu tôi có tài như Cù Huy Hà Vũ, tôi sẽ vẽ 2 bức thủy mặc lấy đề tài từ 2 bài thơ nổi tiếng : Thiên Trường vãn vọng của vua Trần Nhân Tông và Nguyên Tiêu của Chủ tịch Hồ Chí Minh).Hai bài thơ vẽ ra cái không gian (gần như tịnh) của một buổi chiều ở đồng bằng Nam Định, của một đêm trăng êm đềm ở núi rừng Việt Bắc …cánh cò trắng cứ mãi dập dờn trong tâm trí ta , ánh trăng rằm cùng nước thượng nguồn sông Đà mãi tắm mát tâm hồn ta. Ở bài Nguyên Tiêu, nếu thay từ “quân sự” bằng từ “thời vụ” thì dễ ngộ nhận hai tác giả là hai Thiền sư Thi sĩ (hoặc là 2 Ẩn giả Thi sĩ) , thực ra đây là 2 Người Lính. .. Thi sĩ đã gác bỏ mọi thế sự , thành bại, sinh tử…Thiên nhiên an bình của bậc Đạo Sư liễu ngộ với cái thơ ngây trong sáng của trẻ thơ. Bức thủy mặc thứ 2 thế nào cũng có núi (sơn) , nhưng ở nguyên tác lại không có núi, tôi bèn cải đi cho riêng mình: Xuân sơn, xuân thủy tiếp xuân thiên. Trộm nghĩ vắng chữ “giang” thì đã sẵn có chữ “thủy” liền kề .( đại khái người ta dung chữ “ thủy” như chữ “giang” : “ Lục Đầu vô thủy bất thung thanh”, nghĩa là ở Lục Đầu không có con sông nào không vang lên tiếng đóng cọc gỗ lim , “Dịch thủy tống biệt” nghĩa là tiễn biệt bên dòng sông Dịch, gọi Lam giang hay Lam thủy đều có nghĩa là sông Lam.)

Truyên Kiều là ngôi đền thiêng trong khuôn viên Văn hiến nước nhà. Năm Tân Mão này Hội Kiều Học ra đời, ngôi đền đó đã có thủ từ…từ nay Nguyễn Tiên Điền , Người không phải ám ảnh về nỗi cô đơn Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như. Trong niềm thành kính bậc đai thi hào, mình vẫn có một tý xíu “thóc mách”. Vòng vo Tam quốc là như vầy: Văn chương và toán học cũng có liên quan không nhiều thì ít (đọc văn chứ đâu phải đọc bản vẽ kĩ thuật). Nhà văn Ngô Tất Tố viết : Mặt trời đã lên cao một cây sào (Tắt Đèn) …vậy lúc đó là mấy giờ ..7 ..8..hay 9 h, Nam Cao viết : cái mặt của Thị (Nở) bề dài ngắn hơn bề rộng (Chí Phèo)…cái hình chữ nhật này có tỉ lệ nào? Họa có là điên mà đi bắt bẻ độ “nhòe” của những câu văn này, dù có “nhòe” thì đã có “sai số văn chương” đỡ đòn. Nhưng dù là văn chương cũng không được vượt ngưỡng cho phép (Con rắn vuông là một ví dụ)

Tôi giở đến màn Sở Khanh rủ Vương Thúy Kiều vượt biên . Mật mã “ticviet” được giải mã thành “ trấp nhất nhật tuất tẩu”, sự không hợp lí ở đây là : giờ tuất tính từ 7h đến 9h tối, đêm 21 âm lịch mãi đến giờ tí mới có trăng lên, tôi lo cho cái giờ G có sự trục trặc…vậy lấy đâu ra cảnh : “Đóa trà mi đã ngậm trăng nửa vành”… nên chăng chỉ có thể là : “ Đóa trà mi đã ngậm sương lạnh lùng”. Đang mổ cò chợt nghe trẻ con nghêu ngao hát : “20 giấc tốt 21 nửa đêm” , liệu điều này có đúng với tọa độ “hai kinh vững vàng” không nhỉ ? Mình nghi hoặc bởi dốt quá, không có cách gì kiểm tra !

Đến màn Từ Hải đại vương xuất hiện…Tôi tưởng tượng : Ngài oai phong như ông Hộ pháp ở cổng tam quan làng mình xưa, không ngờ tôi thất vọng , vì diện mạo ngài có quá nhiều nét ( nói dại )của súc …s..u..c vật : “lông hùm hàm én mày ngài” và số đo thì lỏng khỏng lòng khòng: vai 5 tấc rộng: bằng 20 cm, lưng 10 thước cao: bằng 3,33 m hay 4,0 m gì đó (chuyển đổi từ hệ đo lường cổ TQ theo hệ SI).Tôi có “ mác” chân dài tôi sẽ yêu đại za khác, nếu tàm tạm sửa đi tí chút : “ vai 10 tấc rộng lưng vài thước cao”, thì may ra tôi cũng xiêu lòng.

Trong Truyện Kiều có 2 chữ “ ngài”.

1/ “Khuôn trăng”…. “nét ngài”…Đây là cặp tiểu đối mô tả hai phần: diện mạo nàng Vân và dáng người (tổng thể). Ngài ở đây là người ( tiếng Nghệ), dân xứ tôi thường nói : “nhọc cấy (cái) con ngài”, nghĩa là mệt cả con người. Các nhà chú giải cứ đè con tằm ngài ra mà chú giải, khổ thân mày! Lông mày nở nang là lông mày sâu róm, Kim lang không thể ok được. Thực ra thi hào muốn nói tới cái số đo phồn thực của nàng Vân( to mông rộng háng đáng quan tiền) . Nhân bảo như thần bảo, sau này ta biết nàng sinh đẻ vô kế hoạch “một sân quế hòe”, như Cầm Giang nói “tung một nắm thóc hóa ra đàn gà”

2/…Hàm én mày ngài. Ngài ở đây mới thực là tằm ngài… cặp lông mày của Từ Hải có độ dốc như chữ bát ( ) lật ngược…( thư pháp : nét mác cong)

Mùa xuân đi trẩy hội Đạp thanh, giàu nghèo gì thì cũng cố phô ra cái sự sang trọng: “ngựa xe như nước, áo quần như” ( X). X từng được chú giải là nêm cối (chặt …nhiều), X từng được chú giải là nen , như cây năn cây lác mọc chi chit ở ruộng hoang…tôi cho rằng không ổn. Phương án chú giải của tôi : X là cây nen hay còn gọi là cây niệt, thấp,thân gỗ lá hình elip sáng bóng, đặc biệt trên thân nó thường mang 3 loại quả nhỏ xanh vàng đỏ sặc sỡ vui mắt…có vậy mới phù hợp với cái cảnh thiếu nữ du xuân nơi hương đồng cỏ nội “ Xiêm y mớ bảy mớ ba - Xanh hồng vàng lục…như là quả nen”.

Cứ đồng quang sang rú rậm như thế này kể cũng tốn giấy và phạm thượng… tôi phải “phanh” cái thể văn “ lan man kí” này lại …cầu trời mong đất sớm có nhãn dược để mắt mình luôn luôn “trông gà hóa Oke”.

Nha Trang 13/ 11/2011

Lâm tẩu Thái Doãn Mại

Một minh triết thiền: THẾ À !

2011-11-19T07:08:00.000+07:00

Một minh triết thiền: THẾ À !

THÁI DOÃN HIỂU

Cách đây khá lâu, một nhà xuất bản nọ ở phương Nam có nhã ý nhờ tôi xem lại bản dịch và nhân thể viết mấy lời đưa duyên cho một công trình thiền học (1) của Nhật Bản. Tôi phấn hứng làm công việc này vì phát hiện ra rằng đằng sau một nước Nhật phồn thịnh về công nghệ còn có một nước Nhật với nền văn hóa truyền thống hào hoa. Không ai tưởng tượng nổi người Phù Tang văn minh hiện đại lại là một dân tộc có nhiều tín ngưỡng đến thế. Vâng, ở đời làm sao sống được trên trần thế này mà lại thiếu tín ngưỡng !?. Người Nhật có 221 triệu dân thì có đến 217 triệu tín đồ ! Chỉ có 4 triệu là vô thần [trong đó có 112 triệu người theo đạo Shinto (quốc giáo), 89 triệu Phật tử, Thiên Chúa giáo 1,7 ; 14,5 triệu theo các giáo phái khác] (2) Tác phẩm ấy có tên là SHASEKISHU do vị tổ sư MUJU khởi thảo từ thế kỷ XIII và các đồ đề của ngài thuộc dòng thiền về sau viết nối. Nó là quyển minh triết thiền thú vị gối đầu giường của bất cứ người dân Nhật có đạo hay không có đạo Phật suốt 8 thế kỷ qua. Quyển sách mỏng, nhỉnh hơn trăm trang đã được dịch ra hầu hết các ngữ quan trọng của thế giới (3). Theo chỗ tôi được biết thì người Nga cũng vô cùng thích thú tiếp nhận sách thiền này khi nó được dịch vào quãng tháng 5-1989. Và bây giờ đến lượt người Việt

Nam

chúng ta.

Nhân dịp này, để thưởng thức nghệ thuật, tôi xin đọc hầu quý bạn một mẩu giai thoại thiền có duyên nợ nhiếu nhất đối với tôi trong cuốn sách trứ danh đó.

THẾ À !

Thiền sư Hakuin được những người xung quanh ca tụng là người trong sạch. Một gia đình người Nhật có tiệm bán thực phẩm gần nơi Hakuin ở. Họ có một cô con gái xinh đẹp. Bất ngờ, cha mẹ cô gái khám phá ra cô có thai.

Việc này làm cha mẹ cô gái nổi giận. Cô gái không chịu thú nhận người đàn ông cô chung đụng là ai, nhưng sau bao nhiêu là phiền phức, cuối cùng lại là tên Hakuin.

Phẫn nộ vô cùng, cha mẹ cô gái đến xỉ vả ngay vị thầy đức hạnh này. Hakuin chỉ thốt lên vỏn vẹn hai tiếng: Thế à ? rồi thôi.

Sau khi đứa bé sinh ra, nó được mang tới trao cho Hakuin. Lúc đó Hakuin đã mất hết danh dự, nhưng việc này không làm cho Hakuin mảy may buồn. Hakuin săn sóc đứa bé rất tử tế, ngày ngày xin sữa của những bà mẹ hàng xóm và những đồ dùng cho đứa bé.

Một năm sau, cô gái không còn chịu đựng được nữa. Nàng nói sự thật với cha mẹ nàng rằng người cha thật sự của đứa bé không phải là Hakuin mà là một thanh niên bán cá ngoài chợ.

Lập tức cha mẹ cô gái đến ngay Hakuin, xin Hakuin tha lỗi, chuyện xin lỗi dài dòng, và xin đứa bé về. Hakuin ưng thuận. Khi trao lại đứa bé, Hakuin cũng chỉ thốt ra hai tiếng : Thế à !

LỜI BÌNH : Sự thật là sự thật, thế nào cuối cùng cũng phơi ra ánh sáng chẳng cần một ngoại lực nào. Tôi nhớ câu nói của vị Thánh Ấn Độ Gandhi “Một chân lý bao giờ cũng là chân lý dù bị tất cả thiên hạ đả đảo. Một sai lầm vẫn là một sai lầm dù được tất cả thiên hạ hoan nghênh”.

Thiền sư Hakuin là một dạng Quan Âm Thị Kính của nước Nhật nhưng ở tầm cao hơn. Như bạn thấy đấy Thị Kính - ở thời kỳ đầu còn ý thức và vật vã về nỗi đau khi bị vu oan giá họa, còn Hakuin thì tuyệt nhiên không. Do tu luyện kỹ thành chánh quả, thiền sư xử lý trầm tĩnh mọi tai biến vượt ra ngoài tầm thế tục. Người đã thành huyền nhân rồi.

Một thời, tôi vốn là người hăng hái đấu tranh để đến nỗi những người gần gụi thường trách cứ là “đi đâu cũng ham đấu đá”. Bà vợ tôi thường khổ sở vì cá tính mạnh “không phải hòn bi cho người khác dễ lăn”. Âu cũng là do bản tính hướng thiện và sự tuân thủ quá mê tín lời dạy “Hạnh phúc là đấu tranh” của ông Mác. Nhưng sau bao nhiêu là tai ương gặt hái từ cái dại dột “Đấu tranh = tránh đâu”, tôi bỗng trầm mình lại giác ngộ khi đọc thiên minh triết thiền Thế à ! Rồi, tôi đi học thiền và tích cực vận dụng vào đời sống.

Người phương Tây ưa lăng xăng đi cải tạo thế giới và kẻ khác, còn người phương Đông lại thích âm thầm khám phá mình. Xưa nay, sửa trị người khác dễ, nhưng sửa mình cực khó. Một bà mẹ nào đó đã dạy con thật chí lý “Bên phải của mình là bên trái của người”. Mỗi một con người sống là phải gánh chịu sự tàn phá ghê gớm của thời gian và sự bất công lăng loàn của loài người. Ai cũng tự mình sống cho đúng thì có cần rậm lời cãi vã tranh được tranh thua không nhỉ ?

Rõ khổ, con người luôn luôn sống trong bệnh hoạn cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng của từ đó. On peut guérir le comrps, on ne peut passe quérir du corps - Muốn cho thân không bệnh thì tâm phải vô bệnh. Giai thoại thiền này cùng với quyển sách là phương thần dược chữa lành bệnh tâm. Nó đã giúp tôi cập được bến bờ bên kia của bát nhã (5). Đọc các bạn nghe là để thiền với tinh thần đó.

--------------------

(1) GÓP NHẶT CÁT ĐÁ do Đỗ Đình Đồng dịch, Xạ Thụy Thái Doãn Hiểu hiệu đính, nhuận sắc và đề tựa. Nhà xuất bản Đồng Nai ấn hành vào tháng 7-1990. Trong vòng một năm đã tái bản đến 3 lần, những năm sau tổng cộng 7 lần.

(2) Tài liệu thống kê của Viện Phương Đông học (Nga)

(3) Những tên dịch khác nhau của tác phẩm này: THẠCH SA TẬP (tiếng Trung Quốc); , THE ZEN PARDOXES (bản tiếng Anh phổ cập ở tất cả các nước), NGƯỢC CHIỀU CỦA THIỀN (tiếng Nga)…

(4) Nói đúng hơn là đối với các bạn đọc ở miền Bắc. Ở miền Nam trước đây Nhà xuất bản Lá Bối đã in nhiều lần và bạn đọc miền Nam rất trân trọng xem nó là hạt ngọc quý.

(5) Bát nhã: phương pháp dùng trí tuệ để quan sát, chiêm nghiệm, tìm tòi sự thật của sự vật.

Thư chúc mừng

2011-11-04T13:50:00.002+07:00

Nhân đọc "Thật - Giả trong nghệ thuật", nói cho vui

2011-10-31T16:47:00.000+07:00

NHÂN ĐỌC “THẬT - GIẢ TRONG

NGHỆ THUẬT” NÓI CHO VUI

THÁI DOÃN MẠI

Học giả Thái Doãn Hiểu có bài viết “Thật giả trong Nghệ thuật”. Đoạn cuối tác giả reo lên “ ơ reka”: chân lí là cái lí có chân. Cái sự chơi chữ ở đây thật giản dị mà thâm thúy :

- Chân (hán việt) : thực, có thực, không hư ảo, bản chất…

- Chân (nôm) :cái chân (để đi từ nơi này sang nơi khác.)

Nếu ảnh Ba Tầu dịch ra tiếng ảnh thì chỉ là : chân lí thị lí hữu túc. Đồng bào của ảnh đọc thì chả có gì là hay ho thâm thúy Âu đây cũng là cái lí có chân, cùng 1 ý nghĩ của 1 người mà tính nghệ thuật khác nhau.

Không riêng gì trong nghệ thuật, trong đời thường, trong lịch sử, trong khoa học…đã để lại những bài học sống động về thật giả lẫn lộn. Tôi hơi “ bị liều” mà nói rằng: C. Andersen đã nhìn thấy: Con đà điểu ở sa mạc gặp đối thủ. Từng chứng kiến Triệu Cao chỉ con hươu và nói với Tần Nhị Thế cùng bách quan: “ đây là con ngựa”.

Đó là cứ liệu để C. Andersen Tiên sinh viết “Bộ quần áo mới của Hoàng Đế”?

Trở lại kinh thành Đan Mạch, ngụy chân lí (hoàng bào đẹp) lúc đầu đứng ở mảnh đất quyền lực và xu nịnh .Thực ra chân lí đã có sẵn ở trong đầu mọi thần dân. Oái oăm thay , chân quân tử (Nhân –Trí –Dũng) đưa ra cái chân lí trần trụi “ hoàng đế cởi truồng” lại là 1 chú bé mũi còn thò lò. Vì sao vậy ? vì chú bé này chưa học được 2 câu thần chú :

Y hi quản thược chi âm

Phảng phất chi lan chi vị.

So sánh cho vui thôi, sao lại có sự tương đồng đến lạ:

Tần Hồ Hợi là hoàng đế cởi truồng (như Tần Doanh Chính : độc tài, hưởng lạc…)

Triệu Cao chính là 2 tay thợ may (lắm tài nhiều mưu biết được “gu” của “xếp”). Thực ra đang đứng giữa cuộc đời bụi bặm , ồn ào…để nhìn ra chân lí đâu có dễ. Tô Đông Pha đã từng than thở:

Hoành khan thành lĩnh trắc thành phong,

Viễn cận cao đê, các bất đồng.

BẤT THỨC Lư Sơn CHÂN diện mục,

Chỉ duyên thân tại thử sơn trung.

Nguyễn Du đã từng thấm thía : “anh hùng đoán giữa trần ai mới già”.

Tôi có thói quen hơi bị sai : chân lí thuộc đa số, phụ thuộc vào quyền lực, vì vậy khi thấy nhiều người giơ tay tôi cũng giơ tay biểu quyết. Thực ra chân lí có lúc chỉ thuộc về một người (Galile và thuyết nhật tâm) có lúc thuộc về kẻ yếu ( Nhạc Phi đời Tống) .Tôi chưa biết Mẹ của Chân Lí là ai, nhưng chắc chắn rằng Người phải mang nặng đẻ đau….Không nói đến những “cái” đại chân lí, siêu chân lí có phạm vi quốc tế, vũ trụ ( như luận điểm chủ nghĩa tư bản rẫy chết, vụ nổ bingbang, hiệu ứng nhà kính….), tôi chỉ dám nói tới vài cái tiểu tiểu chân lí thôi.

Nhớ ngày nào:

- Khẩu hiệu có ở khắp nơi : HTX là nhà, xã viên là chủ.

- Thực tế ở ruộng đồng: cha chung không ai khóc.

- Thực tế ở cái bồ thóc xã viên: thu nhập tính bằng lạng (100gam)/ ngày công lao động.

Người Ơ re ka ra cái chân lí: tính tư hữu của nông dân cũng là một động lực của sx là ông Kim Ngọc. Đưa ra các hình thức khoán , chính là cởi trói cho nông dân để VN là nước có xk gạo. À! Hóa ra “ăn cây nào rào cây ấy” cũng không có gì phải xấu xa! Kịch bản cho con trâu Lão Am là qua mấy vụ cày thì đổ, da của nó chỉ có tác dụng: “sớm trưa tiếng trống đi về trong thôn”. Với khí thế hừng hực cách mạng, tôi đã say sưa kẻ những dòng khẩu hiệu hoành tráng:

Cầm vàng còn sợ vàng rơi,

Vào HTX đời đời ấm no

Nhắc lại cũng để nói cho vui… chứ đến Thánh cũng không dạy khôn cho lịch sử.

Nước Nam ta trọng Văn Hiến, trọng Thực học, khinh cái ngụy học:

Anh mừng cho chú đỗ ông nghè,

Chẳng đỗ thì trời cũng chẳng nghe,

Ân tứ dám đâu coi rẻ rúng

Vinh qui ắt hẳn rước tùng xòe

Thật là zui zẻ khi ra ngõ gặp tấn sĩ (có tiến sĩ chưa qua trường cấp 3 )

Đỗ Việt Khoa chính là chú bé trong Kinh thành Đan mạch cổ xưa giáng trần ở Hà Tây quê lụa. Anh đã phát hiện ra nguyên nhân có cái sáo ngữ:

“Thành tích năm nay cao hơn năm ngoái”. Cái sự đó thật hiển nhiên: đã đi học là lên lớp, đã thi là đỗ, trường ta, huyện ta phải là topten. Tôi già hơn ĐVK, nên có phần“khôn” hơn, tôi nhớ lời mai mỉa của Cụ Tam Nguyên:

Tầm thường sở chí tại ôn bão,

Hà cảm dao dao đàm thế nhân,

Nên trong các kì thi tôi ngậm miệng làm giám thị (không dám nhìn!)

Bộ Học của ta có lẽ đang chờ 1 người như kiểu Kim Ngọc? để nguyên khí nước nhà nối dòng thịnh vượng.

Tham đứng đầu trong 3 tội (tham sân si), có quyền lực thì máu tham càng đậm như anh Máu Dê cho xem phim sex. Loài người đang tích cực hạn chế (chứ thiến làm sao được) cái bệnh tham nhũng.

Theo như ông Nguyễn Minh Thuyết, nếu xếp thành số liệt, sự tăng trưởng của các tảng băng nổi tham nhũng, ta có:

La Thi Kim Oanh, PMU18 , Vinashin….(phần chìm của nó là mấy % ?)

Nếu ta ngắm videoclip chống tham nhũng sao giông giống cảnh trong “Thu Điếu” đến vậy:

“…Cá đâu đớp động dưới chân bèo”, hay làm tôi nhớ tới một câu thơ của Bác Hồ: “Ttrời đất Lai Tân vẫn thái bình”.Chao ôi! Tiền thuế là của nhân dân đóng góp…đến trẻ, con cũng biết, vậy thì mình chẳng xứng hạng thất phu.vô tích sự, toàn nói cho vui!

Hôm qua,một cô gái góa chồng thẽ thọt hỏi tôi mấy câu đến là khó chịu:

- Tham nhũng khu trú ở cơ quan nào trong lục phủ ngũ tạng?

- Cơ chế để tham nhũng là gì? (Thân phụ và Thân mẫu của cái vi rut này ?)

- Cơ chế chống Tham nhũng có giống cơ chế thổi còi bắt lỗi ở bóng đá không ?

Tôi liếc mắt đưa tình: Em hãy vào Gu Gờ, rồi thắp hương khấn vái ở Phủ Khai Phong, xin chỉ giáo.

Trở lại Kinh thành xưa , C Andersen sắp ra các vai diễn:

- 2 tên thợ may chính là bộ sậu của lãnh đạo Vinashin

- Hoàng thượng và các Thượng thư: Theo nguyên CTQH Nguyễn Văn An đó là Vua Tập Thể (cho nên N/Q của BCT : không có ai bị phê bình, tất cả là thành công và tốt đẹp…) và được CT nước Trương Tấn Sang ví như đàn sâu bọ, làm cho ai có thần kinh thép cũng phải rùng mình.

Và đang rất thiếu một chú bé với lời thoại: Hoàng Thượng khỏa thân ! Hoàng thượng cởi truồng!

Còn tôi, được xếp vai phó thường dân, đứng lẫn trong bách tính, đi xem rước tùng xòe về nhà rỗi rãi tập làm văn, gọi là nói cho vui

Nha Trang 30/ 10/2011

Thái Doãn Mại

CÂY ROI VÀ CON NGỰA.

2011-10-24T08:06:00.000+07:00

Cây roi và con ngựa.

THÁI DOÃN HIỂU

Mối quan hệ giữa nhà văn và nhà phê bình văn học sẽ ra sao, ai hơn ai kém, ai trước ai sau đây ? Phải xác nhận thật chuẩn xác công bằng vai trò và vị trí của phê bình văn học trên văn đàn. Từ những năm đầu của thiên niên kỷ này, nhà thơ nhà phê bình văn học Nguyễn Trọng Tạo (1) đã bàn rất hay về vấn đề này. Mới đây, nhà phê bình văn học Văn Giá (2) lại bàn tiếp rất sâu về chuyện ấy. Tôi ngứa ngáy thấy mình cần phải nói thêm.

Vốn đã bị người đời rẻ rúng, nhà phê bình Vương Trí Nhàn còn khiêm tốn đến tự ty rẻ rúng tiếp xếp văn phê bình thuộc hạng ba, còn nhà phê bình là người “ăn theo”. Anh Vương nói hồn nhiên nhiều lần chứ không phải là buột miệng lỡ lời.

Rồi Inrasara – nhà thơ dân tộc Chăm, sau khi nhận giải Văn học Asean về tập thơ Lễ tẩy trần tháng tư từ Ấn Độ trở về, trong một cuộc tọa đàm bàn tròn đã ngất ngưởng tuyên bố một câu xanh rờn “Nhà phê bình là nô bộc của nhà văn”.

“Ăn theo” chưa đủ giờ lại còn là “nô bộc”, tức nhà phê bình là đầy tớ cho nhà văn. Thật hồ đồ. Cách nói ẩu đó đã làm cho không biết bao nhiêu nhà văn cỡ choai choai vênh váo. Tôi bật tực cười khi có dịp tiếp xúc với họ!

Vương Trí Nhàn hồi còn hàn vi biên tập sách cho Tô Hoài viết lời giới thiệu nịnh Tô Hoài đến chết, nhưng khi có tiếng tăm thì lại quay ra hạ bệ thần tượng của mình. Tại sao tô hồng chán giờ lại bôi đen ? Văn ấy không thể xếp vào hạng 3 mà là hạng bét, và bản thân người viết cái thứ văn cơ hội ấy chỉ đáng là kẻ ăn theo.

Còn Inrasara Phú Trạm thì do bội thực tự hào mà hạ mục vô nhân đó thôi. Lời nói hớ hênh trong cơn phấn hứng đã phóng ra rồi thì tứ mã nan truy. Giá không có câu nói tai hại bột phát này thì hay cho Inrasara biết bao. Thường ngày, qua tiếp xúc, con người anh ấy hiền hậu và thủ thỉ, đâu có dữ như vậy.

Bây giờ, tôi xin hỏi hai vị : Các thầy giáo dạy văn từ bậc phổ thông đến đại học khi chấm văn cho học sinh sinh viên họ ăn theo, nô bộc ở chỗ nào ? Thầy giáo và học trò là hai cấp độ trí tuệ khác nhau. Thầy phán thì trò sợ xanh mang vãi cả linh hồn chứ chơi à ! Vậy thì ai ăn theo ai ? Ai nô bộc của ai ?

Tôi lại xin chất vấn hai ông nữa : Các thiên tài phê bình văn học như Biêlinsky ở Nga, Thánh Thán, Viên Mai ở Trung Quốc, Hoài Thanh, Chế Lan Viên, Xuân Diệu… ở Việt Nam họ đều “ăn theo”, “nô bộc” của nhà văn Nga, Trung Quốc, Việt Nam hay sao ? Chẳng nhẽ ông Hoàng Ngọc Hiến giáo sư của các giáo sư, thầy dạy viết văn cho những Hữu Thỉnh, Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Trọng Tạo, Văn Giá, Văn Chinh… lại ăn theo làm nô bộc của học trò mình sao ? Rõ ràng Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến là sư biểu của các nhà văn chứ?

Con gà đẻ ra trứng gà, nhưng nhà phê bình lại biết thưởng thức mùi vị trứng rán dĩ nhiên hơn con gà . Là nhà phê bình thứ thiệt các phê bình gia phải lớn và cao hơn nhà văn cái đầu thì mới có thể tính đến chuyện phê ai. Nhà phê bình và nhà văn làm thành một cặp tri âm Bá Nha - Tử Kỳ tương đắc. Nhà phê bình và nhà văn có thể ví khiếm nhã như Biêlinxky là cây roi và con ngựa. Con ngựa không có cây roi phê bình quất cho lồng lên thì rất dễ ủ rũ đi bước một chuyệc choạc. Nhà văn mà không có nhà phê bình thì tác phẩm như trầm hương của anh ta cất giấu ru rú trong rương hòm lâu ngày cũng thành củi mục. Người viết phê bình chân chính là người không những biết làm sáng giá tác phẩm văn học, mà còn là người chỉ trích những sai lầm, kém cỏi của nhà văn nữa. Quan hệ của nhà phê bình với nhà văn là chiếc cầu nối giữa nhà văn với bạn đọc về phương diện thông tin.

Từ điển Bách khoa toàn thư định nghĩa “Phê bình văn học là sự phán đoán, bình phẩm, đánh giá và giải thích tác phẩm văn học, đồng thời kèm theo việc phán đoán, bình luận, giải thích, đánh giá những hiện tượng đời sống mà tác phẩm nói tới”.

Nhà phê bình dương cao bó đuốc lý luận hướng dẫn sáng tác. Trước văn phẩm của nhà văn, nhà phê bình là độc giả số 1 đặc biệt có quyền phán xét thẩm định giá trị của nó về mọi phương diện. Trước tác phẩm của nhà văn, nhà phê bình bằng tất cả nỗ lực cộng hưởng, sáng tạo của mình đã tạo nên một văn bản tác phẩm thứ hai không thua kém và có khi nổi trội hơn văn bản thứ nhất. Xưa nay, có ai dám đặt các tác giả lục tài tử (sáu quyển sách hay nhất của Trung Quốc) - toàn là cỡ kiệt xuất của văn học cổ điển Trung Hoa từ Trang Tử với Nam Hoa kinh, Tư Mã Thiên với Sử ký, Khuất Nguyên với Ly tao; Đỗ Phủ với Thơ; Thi Nại Am với Thủy Hử; Vương Thực Phủ với Mái Tây lên trên đầu Thánh Thán theo cách dàn xếp của Vương Trí Nhàn và Phú Trạm ? Tuy nhiên không phải mọi dạng viết lách thuộc phạm vi phê bình bài báo, bài điểm sách, bài tổng quan văn học, tiểu luận, bài viết về các chân dung văn học, bài đối thoại phê bình văn học, thậm chí là các trào lưu bút chiến văn học v.v. đều có thể được coi là văn học, chỉ một số ít những trang viết đạt được tính nghệ thuật cao về ngôn từ thẩm mỹ, bộc lộ phong cách độc đáo, cái nhìn có chủ kiến, mới trở thành phê bình văn học. Trường hợp “ăn theo” và “nô bộc” chỉ đúng với những tay mơ làm nghề điểm sách quấy quá, chữ nghĩa lóp lép ta thường gặp đầy trên các mặt báo. Sao lại vơ đũa cả nắm như vậy ?

Nhân đây cũng xin nói thêm là lối cái điểm sách bôi bác hiện nay lại được các báo chuộng vì nó ngắn gọn, đăng ít đất, đọc nhanh; còn lối phê bình hàn lâm thì rềnh rang mất thì giờ quá. Báo Văn Nghệ có mục Mỗi tuần gặp một nhà văn là cách hành xử theo cung cách trên. Còn nhớ năm 2008, tôi có gửi cho Toà Soạn báo Văn Nghệ một tiểu luận phê bình “Gánh bao nỗi người” viết tổng kết về toàn bộ văn nghiệp Trần Nhuận Minh. Khi giở báo ra xem thì ôi thôi, đáng lẽ đăng mục Phê bình & Tiểu luận thì nó được nhét vào mục Mỗi tuần gặp một nhà văn. Bài viết được cắt rỉa từ 43 trang sách bản thảo in khổ 14,5 x 20,5 cm giữ lại 6 trang, đủ một trang báo Văn Nghệ. Cái lối gọt chân cho vừa giày chẳng văn chương một tí nào cả, nó không tôn trọng tác giả và phương hại đến giới phê bình làm người ta ngộ nhận rằng thì là phê bình văn học ở xứ ta chỉ toàn là điểm sách ! Tôi thật rầu trước lời khen của tòa soạn “Hay không kém Hoài Thành” về đứa con tinh thần của mình bị ngắt đầu cấu cánh như qụa rỉa tử thi trên chiến trường. Năm ngoái, khi còn rong chơi bên châu Úc, tôi có Email về chất vấn ông Tổng biên tập Nguyễn Trí Huân: “Tại sao một truyện ngắn viết về một người dân bình thường được đăng tất dù có khi cả 2 kỳ báo (4 trang) mà một tiểu luận nghiên cứu về một nhà văn viết rất công phu và tâm huyết lại chỉ cho 1 trang ?”. Ông Huân im lặng, còn ông Nguyễn Duy đỡ lời “ Nó thế bác ạ, báo quy định thế”. Tôi cũng đành biết thở dài Cái xứ mình nó thế đấy. Thôi đành phải ném 30 chục chương của quyển sách Thi nhân Việt Nam hiện đại lên Internet cho cư dân mạng đọc ké vậy.

Nhà văn cất rượu nho, nhà phê bình nếm rượu nho (Abutalíp). Phê tác giả và tác phẩm thật dễ, nhưng đánh giá anh ta quả là khó. Nhà phê bình nâng niu thành quả lao động khó nhọc của nhà văn. Phải đọc kỹ, chuẩn bị tư liệu phong phú và chu đáo, nghiền ngẫm những ý tưởng thật nhuyễn mới đặt bút viết. Có như vậy tác phẩm phê bình mới đóng góp những điều mới mẻ, hữu ích, độc đáo của riêng mình. Phê bình phải làm cho người đọc thấu hiểu những điều sâu xa ẩn giữa những dòng chữ của nhà văn. Nhà phê bình gợi mở, thức dậy những trăn trở nghĩ suy của bạn đọc trước những vấn đề nóng của thời đại. Viết có lý có tình. Khen chê đến độ, đừng kinh viện quá, đừng sáo rỗng hay quá khích. Viết phê bình không thể chiều hết thị hiếu nghệ thuật của mọi người mà phải như Hoài Thanh “lấy hồn ta để hiểu hồn người”. Nhà phê bình là người giữ và truyền lửa cho văn học.

Muốn trở thành nhà phê bình văn học chân chính thì bản thân nhà phê bình phải là nhà văn thứ thiệt. Nhà phê bình phải trung thực, không a dua, phụ họa, ăn theo nói leo, không xu thời nịnh thế. Nhà phê bình cần học vấn sâu rộng, năng khiếu lịch lãm và niềm đam mê cháy bóng. “Ở đâu không có tình yêu đối với nghệ thuật thì ở đó không hề có phê bình” (Puskin)

Nhiệm vụ của nhà văn hay nhà phê bình là phải viết cho hay, thật hay vào. Là kỹ sư của tâm hồn, nhà văn là người thư ký trung thành của thời đại. Mỗi tác phẩm muốn có tầm cao thì khi thai nghén hình thành nó phải lấy một hạt nhân triết học làm động lực. Thiếu điều này thì tác phẩm sẽ rất thấp và phê bình văn học chẳng có điều gì để nói..

Phê bình văn học phải hướng tới không khí cởi mở, thẳng thắn, khoa học và bình đẳng. Nhà phê bình đánh giá văn học bằng cảm quan thẩm mỹ. Tài và tình của nhà phê bình sẽ tạo nên cái Đẹp. Dòng sông phê bình êm đềm chảy giữa đôi bờ nghệ thuật và khoa học. Nhà phê bình luôn để hồn mình phiêu diêu trên những kiệt tác văn học. Tố chất nhà phê bình cũng như nhà văn phải nhạy cảm, trung thực, thân ái. Viết phê bình hay viết văn đều là một cách ứng xử văn hóa, một cuộc chạy maratông kiếm tìm chân thiện mỹ.

Phê bình có thiên chức phát hiện những nguyên lý đời sống, chỉ ra thi pháp nhà văn sử dụng, tiếp cận được thế giới nghệ thuật phong phú của anh ta. Nhà phê bình là người bạn đồng sáng tạo của nhà văn. Viết phê bình là do sự thôi thúc mãnh liệt nhu cầu cần giãi bày không khác gì nhà văn viết văn. Công việc viết phê bình cũng thiêng liêng nghiêm túc như nhà văn sáng tác. Một thú đam mê không biết mệt mỏi. “Những người viết phê bình thường là những người có chủ kiến mạnh mẽ, cảm hứng phê bình nảy sinh chủ yếu khi chủ kiến của nhà phê bình ngẫu nhiên cộng hưởng với tác giả” (Hoàng Ngọc Hiến)

Thế nhưng, phê bình ở nước ta lệt đệt đi sau tác phẩm của nhà văn, chưa trở thành chuyên nghiệp, chỉ làm nghề tay trái nên không thể đi sâu vào học thuật, chỉ làm công việc nói như ai đó là “lọng xanh che dái ngựa”. Nguyên nhân là do quan niệm sai trái, phiến diện và đời sống cơm áo chi phối can thiệp quá sâu. Những cuộc cãi nhau, sát phạt nhau thiếu tính học thuật. Nhà phê phán học, nhà chửi học như những tay văn côn bặm trợn hùng hục bôi xóa tên người khác rồi thế tên mình vào đó. Hoặc cái lối phê bình chiếu lệ vô bổ khen chê bày ra mỗi thứ một ít cho kín cạnh. Thường họ làm quảng cáo thương mại cho nhau nên rất dễ bốc đồng. Khen một tác phẩm dở tai hại không biết đâu mà lường. Loạn chuẩn đã làm cho sáng tác rối loạn, cứ nhìn trên mặt báo trang văn học nghệ thuật thì rõ, văn với thơ - nói theo cách Phạm Xuân Trường - nhợt nhạt như đứa trẻ bị cưỡng hôn.

Nền phê bình chân chính cần phải được tiến hành từ tốn bằng những cuộc trò chuyện thân mật, lấy học thuật làm gốc.

Viết văn như cất rượu, làm tốt được rượu ngọn, cất không khéo được dấm, vụng về được mẻ. “Văn chương là lương tâm của lịch sử. Phê bình là lương tâm của văn học” (Biêlinxky). Cần xem phê bình là cố vấn chiến lược của nhà văn nếu muốn tồn tại. Cần hăng say cố gắng đốt lửa nhiệt tình lên công việc để nhà phê bình trở thành một chuyên gia đáng tin cậy của nhà văn. “Tôi viết phê bình để làm sáng giá và sang giá những tác phẩm mà tôi tâm đắc… Không có sự tâm đắc này phê bình văn học hướng về mục đích ngoài văn học” (Hoàng Ngọc Hiến)

---------------------------

(1) Nhà phê bình - người bạn lớn của những nhà sáng tác - Nguyễn Trọng Tạo

http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2011/10/20/nha-phe-binh-ng%c6%b0%e1%bb%9di-b%e1%ba%a1n-l%e1%bb%9bn-c%e1%bb%a7a-nh%e1%bb%afng-nha-sang-tac/

(1) Phê bình thơ cần những cặp mắt xanh - Nguyễn Trọng Tạo

http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2011/10/19/phe-binh-th%c6%a1-c%e1%ba%a7n-nh%e1%bb%afng-c%e1%ba%b7p-m%e1%ba%aft-xanh/

(2) Những nguy cơ của lý luận phê bình văn học hiện nay - Văn Giá.

http://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/2011/10/07/nh%E1%BB%AFng-nguy-c%C6%A1-c%E1%BB%A7a-ly-lu%E1%BA%ADn-phe-binh-hi%E1%BB%87n-nay/

NGƯỜI LƯU DANH CHO THƠ CA

2011-10-24T07:53:00.001+07:00

NGƯỜI LƯU DANH CHO THƠ CA(1)

Posted on 14.10.2011 by nguyentrongtao

Rate This

NGUYỄN TRỌNG TẠO

Nhà nghiên cứu văn học Thái Doãn Hiểu

Năm ngoái, tôi vừa đọc một cuốn sách hay nghiên cứu về thơ Tứ Tuyệt của Nguyễn Sĩ Đại với nhan đề Một số đặc trưng nghệ thuật của thơ tứ tuyệt đời Đường, thì năm nay tôi lại khá thú vị khi cầm trên tay cuốn Tuyển tập một ngàn năm thơ tứ tuyệt Việt Nam do Thái Doãn Hiểu và Hoàng Liên tuyển chọn, dày ngót ngàn trang khổ 14,5 x 20,5 cm in trên giấy trắng, bìa cứng bọc sơmi rất đẹp. Lại nghe nói mới đây, một cô gái trẻ chỉ bằng luận án Thơ tứ tuyệt Lý Bạch mà đã trở thành phó tiến sĩ… Hóa ra thơ tứ tuyệt (tuyệt cú) không những “Không hổ thẹn là một hạt minh châu sáng chói trong kho tàng văn hóa Trung Hoa” (Nhiếp Thế Mỹ) từ xa xưa mà nó còn là mối quan tâm đặc biệt đối với thơ ca Việt Nam chúng ta.

Trong mấy năm gần đây, một số nhà thơ cho in thơ tứ tuyệt của họ thành tập như Tân Trà, Trần Mạnh Hảo, Hải Bằng, Nguyễn Văn Dinh, v.v… nhưng làm được một tuyển tập tứ tuyệt Việt Nam ngàn năm đồ sộ như Thái Doãn Hiểu và Hoàng Liên đã làm cho nền thơ bốn câu nước nhà thì quả là “xưa nay hiếm”. Thú thật, đây là lần đầu tiên tôi được đọc cùng lúc thơ tứ tuyệt của gần 600 tác giả với hơn 900 bài được hai tác giả tuyển chọn. Nhiều bài thơ lâu nay mình chỉ thuộc một hai câu, nay mới được đọc trọn bài. Nhiều tác giả chỉ nghe tên trong sử sách, nay bỗng chạm được cái thần thơ của họ qua tứ tuyệt. Nhiều tác giả mới toanh chưa nghe danh bao giờ, nay cũng góp cho thơ tứ tuyệt Việt Nam ta những bài thơ độc nổi da gà… Hầu như tất cả các nhà thơ cổ điển, cận đại có làm thơ tứ tuyệt đều có mặt đầy đủ trong công trình hùng hậu chưa từng thấy, kể cả những tác giả người Việt ở hải ngoại. Tuy nhiên là chưa thể đầy đủ hết tất cả những tác giả Việt làm thơ tứ tuyệt (hay thơ 4 câu) trong cuốn sách này, và việc chọn bài, số lượng bài của từng tác giả, có thể còn nhiều ý kiến trao đổi, nhưng tập hợp được ngót ngàn trang sách như vậy quả là một kì công đáng trân trọng. Đấy là một công việc tưởng chỉ cần có tâm và công phu sưu tầm sao chép là xong, vậy mà thử hỏi mấy ai đã làm được?

Trong cuốn sách này, ngoài 919 bài thơ tứ tuyệt, cặp tác giả còn có bài viết về thơ tứ tuyệt (Tứ tuyệt thể thơ bé hạt tiêu) hai phụ lục Biến thái của thơ tứ tuyệt (gồm 100 bài từ 2 câu đến 8 câu), Bàn về thơ của nhiều tác giả, và phần Tiểu sử các nhà thơ (Gồm 100 trang). Dù tôi không đồng tình lắm với một vài quan điểm khen bài này bài nọ là “tuyệt chiêu”, câu này câu nọ là “xuất thần, đọc lịm cả người”, tác giả này “được 5 bài”, tác giả nọ “được 4 bài” một cách tùy hứng chủ quan, cũng như thơ từ hai đến tám câu có phải là “biến thái của thơ tứ tuyệt” hay không, v.v… Nhưng đối với việc làm sách, những quan điểm riêng của tác giả là cần thiết và đáng tôn trọng. Nhiều nhà nghiên cứu và biên soạn thơ Đường đều có những quan điểm tiếp cận rất khác nhau; có người chọn đến vài trăm tác giả, có người chọn 10 tác giả, và có người chỉ chọn 3 tác giả thơ Đường lại không chọn Bạch Cư Dị mà chọn Lý Bạch, Vương Duy, Đỗ Phủ dù Bạch Cư Dị chiếm địa vị hết sức lớn trong nền thơ kì vĩ ấy. Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân cũng mang đậm quan điểm cá nhân, và nhờ vậy mà lưu danh cho hậu thế. Công việc lưu danh thơ ca cho hậu thế là công việc “ăn cơm nhà đi vác ngà voi”, chính đáng, sang trọng đấy, nhưng cũng dễ bị khối người dè bỉu. Nếu chỉ bị dè bỉu mà nhụt chí thì chẳng còn dã tràng xe cát chốn biển xanh.

Thái Doãn Hiểu và Hoàng Liên quả là một cặp tác giả vì tình yêu thơ ca mà can đảm làm cái việc “ăn cơm nhà đi vác ngà voi” ấy. Cứ nhìn những cuốn sách cặp tác giả này đã làm và đang làm thì chúng ta không thể nào không quý nể. Từ cuốn Thơ tình bốn phương, Giai thoại nhà văn Việt Nam, Giai thoại kẻ sĩ Việt Nam, Giai thoại nhà văn thế giới, Một ngàn năm thơ tứ tuyệt Việt Nam… đã ra mắt bạn đọc, cuốn nào cũng trên dưới ngàn trang, bìa cứng cùng một phoocma đến những cuốn đang chuẩn bị ra mắt như Thi nhân Việt Nam hiện đại, Những kiệt tác thơ Việt Nam, v.v… đều sáng rõ một ý nguyện tốt lành là muốn góp tâm sức cho việc lưu danh cho thi ca nước nhà; khác hẳn với một số người làm sách vì lợi nhuận, tiền bạc, ăn theo văn sĩ, chỉ làm những cuốn kiếm được món lời, không cần một định hướng văn chương nào cả. Tôi ước tính Thái Doãn Hiểu và Hoàng Liên phải bỏ vào cho mỗi cuốn cả trăm triệu đồng và cố gắng lắm mới có thể thu lại được vốn ban đầu bởi vì nhiều tác giả đã nhận được sách biếu, còn không ít những cuốn sách “kí gửi” cho tác giả chẳng dễ gì thu lại được. Hơn nữa, cả hai ông bà theo lí lịch trích ngang, đều là nhà giáo nghèo, vợ còn dạy học, chồng đã nghỉ hưu, lại cùng dốc sức đi làm cái việc “trời ơi”, đấy là việc làm sáng giá cho Văn nhân mặc khách mà mình yêu quý, thì quả là những người to gan lớn mật. Theo tôi, đối với những người làm sách theo kiểu công trình lớn như thế, cần được sự hỗ trợ của Nhà nước và tấm lòng thơm thảo của nhà văn và bạn đọc.

Trở lại cuốn Một ngàn năm thơ tứ tuyệt Việt Nam, cho dù nó không thể thỏa mãn với “gu” thơ của người này người khác, cho dù khá nhiều bài chỉ là thơ 4 câu chứ không hẳn là thơ tứ tuyệt, cho dù còn sót những bài hay hoặc tác giả này tên tuổi nọ, cho dù phần tiểu sử các nhà thơ còn có sự tùy tiện thiếu chính xác (như ghép tập nhạc của Vĩnh Nguyên vào tiểu sử nhà thơ Vĩnh Nguyên – do trùng bút danh), v.v… Nhưng đấy chỉ là sai sót nhỏ trong một cơ thể lớn, vẫn còn có thể khắc phục được. Chính vì vậy mà bộ sách lớn của Thái Doãn Hiểu và Hoàng Liên sẽ cùng với các Tuyển tập thơ lục bát Việt Nam, Một thế kỉ thơ Việt, Thơ miền Trung thế kỉ 20, v.v… ra mắt vào những năm cuối thế kỉ này góp phần làm sáng giá và sáng giá cho nền thơ ưu việt của chúng ta, bởi đấy là sự gom nhặt có lựa chọn nhằm lưu danh cho thơ ca.

Huế, 6 – 1997

Nguồn : - Nguyễn trọng Tạo web
- Nhà báo & Công luận

(1) Đọc Tuyển tập một ngàn năm thơ tứ tuyệt Việt Nam – Nxb Văn hóa Dân tộc, 1997.

Về Miền Nắng Gió

2011-10-20T07:26:00.000+07:00

Kính gửi anh Hiểu. Lời đầu tiên em chúc anh luôn khỏe. Em bao giờ cũng mong anh khỏe. Gần như tối nào em cũng mở trang mạng của anh để xem, trước hết là thưởng thức nhứng áng lý luận phê bình của anh và qua đó tự đoán xem sức khỏe của anh.Tuy vậy em vẫn muốn anh hãy lượng sức để viết chứ đừng cố quá anh nhé. Hôm nay, em gửi đến anh bài thơ em vừa hoàn thành để anh đọc giúp em. Em rất vui vì đã gửi đúng người của vùng đất đó đọc đầu tiên – nơi đó em đã có một thời gian dậy hoc. Em viết bài thơ này như thể hiện sự tri ân đối với con người và miền đất em đã sống. Anh đọc nhé.

Em Chúc

Về Miền Nắng Gió

Kính tặng miền đất Nghệ Tĩnh

ĐỒNG THỊ CHÚC

Tôi về thăm lại nơi xưa

Một ngày nắng tưởng như chưa bao giờ

Hàng cây đứng lặng như tờ

Thoảng cơn gió lại đu đưa gió Lào.

Tôi về gặp lại tiếng chào

“Choa” “mi” “răng” “rứa” tiếng nào cũng vui.

Tôi về tìm chốn bùi ngùi

Chắp tay khấn lạy xin lùi nỗi đau.

Tôi về cùng bạn tìm nhau

Bát chè xanh chát đậm màu chất quê.

Thật thương trong nắng giữa hè

Dáng khom bóng chị đổ về lúa khoai.

Đất cằn thấm đẫm mồ hôi

Đã nuôi thành những lớp người trung kiên

Đã nuôi bao bậc tài hiền

Để danh sáng khắp mọi miền gần xa…

Tôi về như thể về nhà

Khi xa lại nỗi nhớ nhà bâng khuâng ….

Kỳ Anh 8-2001 – Hà Nội 2011.

Đồng Thị Chúc

56, Ngõ 371/9 Phố Kim Mã, Ba Đình, Hà Nội

Dien Thoai: 043 8460248 Fax: 043 771 2646

Di Dong: 0912224057

email: chucdt11@gmail.com

Chỉ có tình yêu mới đến được tình yêu.

Cảm ơn cô đã yêu quý vùng đất cố hương nghèo và trung dũng của tôi.
THÁI DOÃN HIỀU

CẢM ĐỌC BÀI LẬP BI CỦA BẠCH CƯ DỊ

2011-10-07T05:32:00.000+07:00

Thân gửi : anh Thái Doãn Hiểu,

NGUYỄN KHÔI xin ứng khẩu tặng anh mấy vần

Cảm đọc bài LẬP BI (lập bia)

Của BẠCH CƯ DỊ

---------------------

Tặng : Nhà văn Thái Doãn Hiểu

Công đức kết tội ác

Thơ bốc hỏa hão huyền (1)

Cậy nhiều tiền "chụp giựt"

Dựng "bia" làm "người hiền".

Ngỡ Sao Khuê Nguyễn Trãi

Ngỡ Đoạn Trường Nguyễn Du

"So dây" ra rả mãi

Lòe mị lũ đần ngu...

- Sao chẳng lường hậu thế ?

Tính "sổ" rất công bằng

Bia miệng người mai mỉa

Lút đầy dòng Trường giang...

Lơ ngơ có anh chàng

Dân Hồng Lam họ Thái

Suốt đời "phó thường dân":

mò "Thơ" ra biển "đãi"

Nay đã 70 tuổi

Thận "chạy máy" cầm hơi

Tỉnh lại ngồi Vi tính

Nhấn "chuột" vui với đời

"Thơ"tuyển dấu két sắt

Để thời gian lắng xem

- Chất Ngọc sẽ tỏa sáng

Con cháu yêu giữ gìn.

Cần gì "bia" tự dựng

Lũ tay chân tung hô

- Hãy theo Thái Doãn Hiểu

"Lập ngôn" kết tình Thơ.

----

(1) Huân đức ký hạ suy

Văn chương diệc năng di

Góc Thành Nam Hà Nội 6-10-2011

NGUYỄN KHÔI thân tặng

Aha ! Thế là đã có người hiểu được ý ta

THÁI DOÃN HIỂU